Handleiding — Onderwijs
Deze handleiding is een leerboek. Elk hoofdstuk begint met de theorie: wat men wil beschrijven, waarom men het zo beschrijft, en wat men moet weten om te begrijpen wat de app laat zien. Daarna volgt de praktijk: waar u het in Laue vindt en hoe u het gebruikt. U kunt de hoofdstukken op volgorde lezen, als een korte cursus, of meteen naar het hoofdstuk gaan dat u nodig hebt. De kaders „In de klas” stellen een activiteit voor en wijzen op de gebruikelijke moeilijkheden van leerlingen en studenten.
Voordat u begint: documenten, voorbeelden en instellingen
In Laue
Laue werkt met documenten van drie soorten, elk geopend in een eigen werkplaats: een kristal (in drie dimensies), een patroon in het vlak (betegeling, fries of mandala) en een quasikristal. Het menu Nieuw in de knoppenbalk maakt het een of het ander aan. Is het venster nog leeg, dan neemt het nieuwe document die plaats in; anders opent het in een nieuw venster. Dit gedrag is in te stellen.
Een document wordt bewaard in het formaat .laue, een leesbaar tekstbestand, hetzelfde op Mac, op iPad en op pc, waarvan de beschrijving openbaar is. Elke wijziging wordt ongedaan gemaakt en opnieuw uitgevoerd met de knoppen in de knoppenbalk, waarvan de tooltip zegt wat ze zullen terugdraaien.
De knop Voorbeelden opent de bibliotheek, met twee afdelingen: Voorbeelden (dertien kristallen, betegelingen, mandala's, quasikristallen) en Oefeningen (Tutor). De lijst links toont de titels in één oogopslag; een klik toont de beschrijving rechts, en Openen opent het als kopie, in de taal van de interface. U kunt niets beschadigen.
De instellingen (menu Laue › Instellingen op de Mac, het tandwiel op de iPad) beginnen met het Gebruik, dat bij de eerste start gevraagd wordt. Ontwerp benoemt de symmetrieën in woorden en toont alleen het patroon, Onderwijs toont symbolen en symmetrie-elementen, en Wetenschap geeft de internationale symbolen en de diffractie. Er verdwijnt geen enkele functie: alleen wat als eerste getoond wordt, verandert. De instellingen bepalen ook wat een nieuw document aanmaakt, hoe de 3D-weergave er bij het openen uitziet, hoe coördinaten geschreven worden (decimalen of breuken), de resolutie van geëxporteerde afbeeldingen, de beginwaarden van het poederpatroon en de mappen om te openen en te bewaren.
De werkplaats Kristal: de zijbalk
In Laue
Links van de 3D-weergave van een kristal ordent de zijbalk zijn instellingen in vijf tabbladen, te kiezen met de pictogrammen bovenaan; de naam van het geopende tabblad staat eronder, en elk venster houdt zijn eigen tabblad.
- Opbouw: wat het kristal is — de ruimtegroep, de cel, de posities met hun Wyckoff-positie, de samenstelling, de referentiewaarden online en de controles van een oefening. Een atoom kiezen, in de lijst of in het beeld, brengt u terug naar dit tabblad, bij zijn inspector.
- Diffractie: het stereogram van de kristalklasse, het poederpatroon en het Laue-diagram.
- Eigenschappen: de bandenstructuur, met haar fononen en haar optica, en de kleurcentra.
- Simulaties: het magnetisme, van het gemiddelde veld tot de thermische beweging.
- Weergave: wat er getoond wordt en hoe — de cellen, de weergave vullen, de grootte van de atomen, de bindingen, de polyeders, het perspectief, de zoom, de symmetrie-elementen, kijken langs een as, de oriëntatie tot op de graad (de poolhoek θ en het azimut φ van de richting naar u toe in het assenstelsel van het kristal, en een draaiing ψ daaromheen, in te stellen met de schuifregelaar of in te typen) en de presentatieweergaven.
Een oefening die vraagt de diffractie te vinden, verbergt die: het tabblad Diffractie houdt dan alleen het stereogram.
Het rooster en de cel
Wat de theorie zegt
Een kristal is een rangschikking van atomen die zich identiek herhaalt in de drie richtingen van de ruimte. Om het te beschrijven zonder miljarden atomen op te sommen, splitst men het in twee ideeën.
- Het rooster is de verzameling translaties die het kristal onveranderd laten. Het zijn punten, zonder atomen: alle plaatsen waar men precies dezelfde omgeving terugvindt.
- De basis is wat men op elk roosterpunt plaatst: een atoom, een molecuul, een groep atomen.
Drie vectoren a, b, c brengen het rooster voort, en het parallellepipedum dat ze opspannen is de eenheidscel. Haar zes parameters (de lengten a, b, c en de hoeken α, β, γ) en de coördinaten van de atomen in de cel, in fracties van deze vectoren, volstaan om het hele kristal te reconstrueren. Dat is de grote besparing van de kristallografie.
Er zijn oneindig veel manieren om drie vectoren te kiezen die hetzelfde rooster voortbrengen. Men kiest er een volgens twee criteria, die soms tegen elkaar in werken:
- de primitieve cel bevat maar één roosterpunt: ze is zo klein mogelijk;
- de conventionele cel volgt de symmetrie, ten koste van een soms grotere cel. De cel van steenzout is een kubus met vier roosterpunten (een „kubisch vlakgecentreerd” rooster); de primitieve cel zou een romboëder met hoeken van 60° zijn, die de kubische symmetrie verbergt.
De International Tables, en dus Laue, gebruiken de conventionele cel. De veertien manieren om roosterpunten in de ruimte te ordenen zijn de Bravais-roosters: primitief (P), ruimtelijk gecentreerd (I), vlakgecentreerd (F), eenzijdig vlakgecentreerd (A, B of C) en romboëdrisch (R), verdeeld over de zeven kristalstelsels. Het stelsel legt voorwaarden op aan de cel: a = b = c en alle hoeken recht voor een kubus, a = b en γ = 120° voor een hexagonaal rooster, enzovoort.
De formules
Een roosterpunt, en een willekeurig punt in fractionele coördinaten:
De metrische tensor bevat de zes celparameters; hij geeft de afstanden, de hoeken en het volume:
In Laue
Op het tabblad Opbouw van de werkplaats Kristal toont het onderdeel Cel alleen de parameters die het kristalstelsel vrijlaat: alleen a voor een kubische groep, a en c voor een tetragonale of hexagonale groep, alle zes voor een trikliene groep. Een andere groep kiezen past de cel aan. Onder de velden herhaalt Laue de zes volledige parameters. Op het tabblad Weergave toont Cellen 1, 2 of 3 cellen in elke richting, en Weergave vullen toont een macroscopisch kristal rond één cel, die in het midden wordt getekend: het rooster loopt door tot aan de randen van het beeld, en het aantal cellen telt niet meer mee; bij het uitzoomen op een grote structuur laat Vervagen met de afstand de verre atomen opgaan in de achtergrond.
Symmetrie en puntgroepen
Wat de theorie zegt
Een symmetrieoperatie is een verplaatsing die het object onveranderd laat: een rotatie, een spiegeling, een inversie in een punt, of een combinatie daarvan. De verzameling operaties van een object vormt een groep: twee symmetrieën na elkaar geven weer een symmetrie, en elke symmetrie is omkeerbaar.
Periodiciteit legt een sterke beperking op, de kristallografische beperking: een rooster kan alleen rotatieassen van orde 1, 2, 3, 4 of 6 hebben. De reden is eenvoudig. Uitgedrukt in de basis van het rooster heeft een rotatie die het rooster op zichzelf afbeeldt gehele coëfficiënten; ook haar spoor is dus geheel. Het spoor van een rotatie over een hoek 2π/n is echter 1 + 2 cos(2π/n), en dat is alleen geheel voor n = 1, 2, 3, 4 of 6. Geen kristal van orde 5, en geen betegeling met regelmatige vijfhoeken.
De rotaties, spiegelingen en inversies die een punt vast laten, vormen de puntgroep. Die beschrijft het kristal van een afstand, zonder zijn atomen te zien: de vorm van zijn vlakken en de anisotropie van zijn eigenschappen. Door de beperking zijn er maar 32, verdeeld over 7 kristalstelsels, van triklien tot kubisch. Volgens het principe van Neumann heeft elke fysische eigenschap van een kristal minstens de symmetrie van zijn puntgroep. Een kubisch kristal is dus optisch isotroop, en piëzo-elektriciteit vereist de afwezigheid van een symmetriecentrum.
Men tekent een puntgroep in stereografische projectie. Men omringt het kristal met een bol, markeert waar zijn assen en spiegelvlakken die bol snijden, en projecteert vervolgens op het equatorvlak. Een willekeurige richting verschijnt daar met al haar kopieën: 48 voor de kubische groep m-3m, evenveel equivalente oriëntaties.
De formules
De kristallografische beperking: in een basis van het rooster is de rotatie een matrix van gehele getallen, dus haar spoor ook.
In Laue

In de werkplaats Kristal plaatst de schakelaar Stereogram onder het beeld dat van de puntgroep, met haar elementen en de equivalente posities. Is er een positie gekozen, dan toont het stereogram haar eigen symmetrie, de plaatssymmetrie. Zo ziet u het snelst waarom een atoom van diamant de symmetrie -43m heeft en niet m-3m: het inversiecentrum ontbreekt.
Ruimtegroepen
Wat de theorie zegt
De ruimtegroep verenigt het rooster en de puntgroep, en beschrijft de volledige symmetrie van de atomaire rangschikking. Ze voegt operaties toe die geen tegenhanger in de puntgroep hebben, omdat ze een rotatie of een spiegeling combineren met een fractie van een translatie:
- een schroefas nₖ draait over 360°/n en schuift dan k/n van de periode op, als een wenteltrap (2₁, 3₁, 4₂, 6₅…);
- een glijspiegelvlak spiegelt en verschuift dan over een halve translatie, als voetstappen in de sneeuw (a, b, c, n, d, e).
Men noteert elke operatie als {R | t}: een lineair deel R gevolgd door een translatie t (Seitz-notatie). Er zijn 230 ruimtegroepen. Het Hermann–Mauguin-symbool benoemt ze als volgt: eerst de letter van het rooster (P, I, F…), dan de symmetrie-elementen langs de hoofdrichtingen. Zo is Fm-3m de groep van steenzout, en P2₁/c die van talrijke moleculen. Afhankelijk van de keuze van assen en oorsprong schrijft men eenzelfde groep op verschillende manieren: de Tables geven 530 „opstellingen”, en het Hall-symbool beschrijft elk daarvan ondubbelzinnig.
De formules
Een operatie in Seitz-notatie:
Een as 4₂ langs c, bijvoorbeeld: een kwartslag, gevolgd door een halve stap langs de as.
In Laue
Het groepsveld aanvaardt een nummer (227), een kort of volledig Hermann–Mauguin-symbool (Fd-3m, P2_1/c), een opstelling (227:1) of een Hall-symbool (Hall: -P 2ybc). Alle 530 opstellingen van de Tables worden herkend, en de lijst naast het veld biedt ze allemaal aan.
De symmetrie-elementen worden in de 3D-weergave getekend met de symbolen van de Tables: rotatie- en schroefassen, rotatie-inversieassen, spiegel- en glijspiegelvlakken, inversiecentra. Welke getoond worden, kiest u onder Symmetrie-elementen. Omdat een kubische cel tientallen assen telt, laat de regel Orden telkens maar één orde tegelijk zien (2, 3, 4 of 6). De elementen verdwijnen achter de atomen, zoals al het andere.
Kijken langs richt de weergave op een roosterrichting of op een symmetrie-element. De Projectie van de Tables geeft de diagrammen van deel A van de International Tables weer, met de hoogten van de vlakken. Sleep om te draaien, knijp om te zoomen, en kies tussen orthografische weergave en perspectief.


De symbolen van de Tables
Wat de Tables zeggen
De diagrammen in deel A van de International Tables geven elk symmetrie-element weer met een grafisch symbool (paragraaf 1.4 van de uitgave van 2006, hoofdstuk 2.1 van die van 2016: ze zijn gelijk). Laue tekent deze symbolen in de 3D-weergave, de projectie van de Tables, de stereogrammen en de betegelingen; de figuren in deze tabellen komen uit dezelfde bibliotheek als de app. De notatie is die van de Tables, met de partiële elementen tussen haakjes; de intrinsieke translatie wordt gegeven als fractie van de kortste roostertranslatie langs de as of de glijrichting.
Assen loodrecht op de tekening, symmetriepunten
| Symbool | Element | Notatie | Intrinsieke translatie |
|---|---|---|---|
![]() | Tweetallige rotatie-as; tweetallig punt in het vlak | 2 | — |
![]() | Schroefas 2₁ | 2₁ | |
![]() | Drietallige rotatie-as; drietallig punt in het vlak | 3 | — |
![]() | Schroefas 3₁ | 3₁ | |
![]() | Schroefas 3₂ | 3₂ | |
![]() | Viertallige rotatie-as; viertallig punt in het vlak | 4 (2) | — |
![]() | Schroefas 4₁ | 4₁ (2₁) | |
![]() | Schroefas 4₂ | 4₂ (2) | |
![]() | Schroefas 4₃ | 4₃ (2₁) | |
![]() | Zestallige rotatie-as; zestallig punt in het vlak | 6 (3, 2) | — |
![]() | Schroefas 6₁ | 6₁ (3₁, 2₁) | |
![]() | Schroefas 6₂ | 6₂ (3₂, 2) | |
![]() | Schroefas 6₃ | 6₃ (3, 2₁) | |
![]() | Schroefas 6₄ | 6₄ (3₁, 2) | |
![]() | Schroefas 6₅ | 6₅ (3₂, 2₁) | |
![]() | Inversiecentrum | — | |
![]() | Rotatie-inversie-as 3̄ | (3, ) | — |
![]() | Rotatie-inversie-as 4̄ | (2) | — |
![]() | Rotatie-inversie-as 6̄ | — | |
![]() | Tweetallige as met een inversiecentrum | 2/m () | — |
![]() | Schroefas 2₁ met een inversiecentrum | 2₁/m () | |
![]() | Viertallige as met een inversiecentrum | 4/m (, 2, ) | — |
![]() | Schroefas 4₂ met een inversiecentrum | 4₂/m (, 2, ) | |
![]() | Zestallige as met een inversiecentrum | 6/m (, , 3, 2, ) | — |
![]() | Schroefas 6₃ met een inversiecentrum | 6₃/m (, , 3, 2₁, ) |
De staarten van een schroefas verlengen haar zijden. Een as nₖ draagt er n/ggd(n, k): 4₂ heeft er twee, 6₂ en 6₄ drie, 6₃ twee, overeenkomstig de partiële elementen 2, 3₂, 3₁ en 2₁ die ze bevatten. Hun zin keert om tussen enantiomorfe assen: 3₁ en 3₂, 4₁ en 4₃, 6₁ en 6₅, 6₂ en 6₄. Het symbool van een viertallige as wordt getekend als ruit of met zijden evenwijdig aan de ribben van de cel. Een inversiecentrum op de as geeft het symbool n/m, gemarkeerd met een witte stip; op een as 4₂ of 6₃ worden de punten 4̄ en 6̄ niet gemarkeerd.
Tweetallige assen in het vlak van de tekening
| Symbool | Element | Notatie | Intrinsieke translatie |
|---|---|---|---|
![]() | Tweetallige rotatie-as | 2 | — |
![]() | Schroefas 2₁ | 2₁ |
Vlakken loodrecht op de tekening, symmetrielijnen
| Symbool | Element | Notatie | Intrinsieke translatie |
|---|---|---|---|
![]() | Spiegelvlak; spiegellijn in het vlak | m | — |
![]() | „Axiaal” glijspiegelvlak, glijding in de tekening; glijspiegellijn in het vlak | a, b of c; g | van een translatie langs de lijn |
![]() | „Axiaal” glijspiegelvlak, glijding naar de waarnemer toe | a, b of c | van een translatie loodrecht op de tekening |
![]() | „Dubbel” glijspiegelvlak (gecentreerde cellen) | e | twee glijdingen: langs de lijn en loodrecht op de tekening |
![]() | „Diagonaal” glijspiegelvlak | n | één glijding met twee componenten, langs de lijn en loodrecht erop |
![]() | „Diamant”-glijspiegelvlak (paar vlakken, gecentreerde cellen) | d | langs de lijn en loodrecht erop; de pijl toont de richting in de tekening waarvoor de loodrechte component positief is |
Voor a, b, c en n hangt de lijnsoort af van de richting van de glijding ten opzichte van de tekening, niet van de letter: dezelfde gestippelde lijn is in de ene beschrijving een c-vlak, in een andere een n-vlak (R3̄c in hexagonale of romboëdrische assen).
Vlakken evenwijdig aan de tekening
| Symbool | Element | Notatie | Intrinsieke translatie |
|---|---|---|---|
![]() | Spiegelvlak | m | — |
![]() | „Axiaal” glijspiegelvlak | a, b of c | van een translatie in de richting van de pijl |
![]() | „Dubbel” glijspiegelvlak (gecentreerde cellen) | e | in de richting van de ene of de andere pijl |
![]() | „Diagonaal” glijspiegelvlak | n | in de richting van de pijl |
![]() | „Diamant”-glijspiegelvlak (paar vlakken, gecentreerde cellen) | d | in de richting van de pijl, dus een kwart van een diagonaal van de vlakgecentreerde cel |
![]() | Een spiegelvlak op de hoogten en | m | — |
Deze symbolen staan linksboven in het diagram, met hun benen langs de ribben van de cel. Een breuk h duidt het paar vlakken op de hoogten h en h + ½ aan; zonder breuk liggen de vlakken op de hoogten 0 en ½.
In Laue
De Projectie van de Tables bekijkt de cel vanaf de kant waarnaar de gekozen richting wijst, zoals de diagrammen: langs c wijst a omlaag en b naar rechts, en een schroefas draait in de zin van de Tables. Laat de aanwijzer even op een element rusten: een tooltip noemt het en geeft zijn richting, zijn positie () en zijn intrinsieke translatie; als meerdere elementen samenvallen, somt de tooltip ze allemaal op.
Wyckoff-posities
Wat de theorie zegt
Een atoom dat ergens in de cel geplaatst wordt, wordt gekopieerd door alle operaties van de groep: dat is zijn baan. Ligt het echter op een symmetrie-element (een spiegel, een as, een centrum), dan laten sommige operaties het op zijn plaats. Zijn kopieën vallen dan twee aan twee of drie aan drie samen, en het heeft er minder. De operaties die het op zijn plaats laten, vormen zijn plaatssymmetrie.
De Wyckoff-posities delen de punten van de cel in naar deze lokale symmetrie. Elke positie heeft een letter (a, b, c…, van de meest naar de minst symmetrische), een multipliciteit (het aantal kopieën in de conventionele cel) en een plaatssymmetrie. De multipliciteit maal de orde van de plaatssymmetrie is voor alle posities van een groep gelijk. Hoe minder kopieën, hoe symmetrischer.
Het is de taal van structuurbeschrijvingen: „Na op 4a, Cl op 4b” volstaat om steenzout te beschrijven, omdat de groep Fm-3m de rest doet. Een algemene positie heeft drie vrije coördinaten; een speciale positie heeft er minder, of geen, en haar coördinaten liggen dan vast door de symmetrie.
De formules
Voor een positie met multipliciteit en plaatssymmetrie , in een groep met puntgroep en een cel met roosterpunten (1 voor P, 2 voor I en C, 4 voor F):
Voor steenzout, in : Na op 4a, ; een algemene positie 192l, .
In Laue
Positie toevoegen maakt een atoom aan, genoemd naar zijn element (Ca1, O1), een naam die u kunt wijzigen; u kiest het element en de coördinaten, met de schuifregelaar of door hun waarde te typen in het veld aan het einde van elke schuifregelaar. Coördinaten worden exact geschreven, bijvoorbeeld 1/3 of 0.4697, en Laue houdt ze exact. De inspector van de positie geeft haar Wyckoff-positie (8a, 24d…), haar multipliciteit en haar georiënteerde plaatssymmetrie. Op een Wyckoff-positie zetten biedt de posities van de groep aan. Met het verplaatsgereedschap sleept u een atoom in de 3D-weergave: het klikt vast op de speciale posities die het passeert, en Op … blijven houdt het op zijn positie terwijl het daarlangs schuift. Al zijn kopieën volgen. Twee atomen die dichter bij elkaar liggen dan welke binding ook, worden gemeld: meestal een coördinaat die op zijn beginwaarde is blijven staan, of een ribbe van de cel die niet is ingesteld (c van een hexagonale groep die gelijk aan a is gebleven).
Atomen en samenstelling
Wat de theorie zegt
De basis bestaat uit atomen, en elk chemisch element heeft zijn eigen kenmerken. Het atoomnummer Z (het aantal protonen) identificeert het; de atoommassa bepaalt het gewicht van de cel. De elektronenconfiguratie en de elektronegativiteit zeggen hoe het bindt. De covalente straal geeft de typische lengte van zijn bindingen, en de oxidatietoestanden de ladingen die het in een ionische verbinding aanneemt.
Door de atomen in de cel te tellen, verkrijgt men de formule van het kristal en het aantal formule-eenheden Z per cel: vier NaCl in de cel van steenzout. De massa van de cel gedeeld door haar volume geeft de dichtheid, een eenvoudige en waardevolle controle van een structuur: een berekende dichtheid die ver van de gemeten dichtheid ligt, wijst op een fout.
De formules
De dichtheid, met eenheden met molaire massa in een cel met volume (: getal van Avogadro):
Voor steenzout ( = 5,640 Å):
In Laue
In de inspector van een positie opent de rasterknop naast het veld Element het periodiek systeem: de 103 elementen in hun gebruikelijke kleur. Bij aanwijzen verschijnt de fiche van een element (atoomnummer en atoommassa, elektronenconfiguratie, elektronegativiteit, covalente straal, oxidatietoestanden), en een klik kiest het. U kunt ook het symbool intypen; een onbekend symbool wordt gemeld.
Het onderdeel Samenstelling op het tabblad Opbouw geeft de formule, Z, de molaire massa en de dichtheid. In de 3D-weergave volgen de grootte van de atomen en de bindingen de covalente stralen. Bindingen die de cellen verlaten, zijn verborgen; vink Bindingen verbergen die de cellen verlaten uit om ze te zien en de volledige coördinatie van elk atoom af te lezen. Twee ionen met hetzelfde teken worden nooit verbonden.
Een positie kan gedeeld zijn: in een legering of een vaste oplossing bezetten verschillende elementen willekeurig dezelfde plaatsen, elk met een eigen fractie — in het voorbeeld Al₀.₃Ga₀.₇As 70 % gallium en 30 % aluminium op de kationpositie. In de inspector van de positie voegt Deze positie met een ander element delen een element en zijn fractie toe; bij twee elementen verandert de ene fractie mee als je de andere wijzigt, en fracties waarvan de som onder 1 blijft, laten een deel van de posities leeg (vacatures). De formule, de dichtheid en de diffractiepatronen houden daar rekening mee, CIF-import en -export lezen en schrijven de bezettingen, en de 3D-weergave tekent deze atomen in een gemiddelde kleur en grootte.
Coördinatiepolyeders, in de weergave-instellingen, omringt elk centraal atoom met het polyeder van zijn buren, met doorschijnende vlakken in zijn kleur: de SiO₄-tetraëders van kwarts, de TiO₆-octaëders van perovskiet en rutiel, de CaF₈-kubussen van fluoriet. Het polyeder volgt zijn buren buiten de cel, en de bindingen die erin liggen verdwijnen. Standaard zijn de centra de atomen die omringd zijn door vier tot acht buren die elektronegatiever zijn dan zijzelf; het menu Centra kiest andere.
Het gereedschap Meten (de liniaal, naast Draaien en Atomen verplaatsen) meet tussen de atomen van de 3D-weergave. Klik op twee atomen voor hun afstand, drie voor de hoek bij het tweede, vier voor de torsie, met het teken volgens IUPAC. Vanaf drie atomen geeft het paneel Metingen ook hun gemiddelde vlak, met zijn indices (hkl) wanneer de atomen er echt in liggen, en de afwijking van elk. Eén atoom geeft zijn naaste buren en hun afstanden. De gekozen atomen worden in de weergave genummerd en verbonden; nogmaals klikken op een atoom haalt het weg, klikken op de achtergrond wist alles, en Kopiëren geeft de metingen als tekst, voor een rekenblad.
De sectie Bindingsvalentiesommen in het tabblad Opbouw controleert een ionaire structuur in één oogopslag. Elke binding tussen een kation en een anion draagt een valentie, exp((R₀ − R)/b), en de bindingen van een ion tellen op tot zijn oxidatietoestand: 2,97 voor het aluminium van korund, 0,98 voor het natrium van steenzout. R₀ en b zijn de voor het paar gepubliceerde, en de sectie noemt de artikelen: voor oxiden Gagné en Hawthorne (2015) waar hun vergelijking over duizenden structuren ze beter vindt, anders Brown en Altermatt (1985) of een ander artikel; bij gebrek daaraan een schatting uit de twee elementen (O'Keeffe en Brese 1991). Een som die meer dan 0,25 van de oxidatietoestand afwijkt, staat in oranje: een te lange of te korte binding, een verkeerd geplaatst atoom, een verkeerd element. De Globale instabiliteitsindex vat de cel samen: onder 0,1 is de structuur ongespannen, boven 0,2 zelden stabiel.
Structuurbestanden
Wat de theorie zegt
Gepubliceerde structuren worden in een paar formaten uitgewisseld. CIF (Crystallographic Information File) is de norm van de International Union of Crystallography en van de databanken. SHELX (.res, .ins) is het formaat van de verfijningsprogramma's voor éénkristallen, en POSCAR dat van het rekenprogramma VASP, dat alle atomen geeft zonder hun groep. Een bestand rondt de coördinaten af (0.666667 in plaats van 2/3) en geeft de groep niet altijd op dezelfde manier: om het correct in te lezen, moet de symmetrie teruggevonden worden.
In Laue
Het menu Structuur leest een CIF, een SHELX-bestand of een POSCAR. Bij een CIF wordt de groep herkend aan haar symmetrieoperaties, anders aan haar Hall-symbool, anders aan haar Hermann–Mauguin-symbool. De afgeronde coördinaten krijgen hun exacte waarde terug, en de atomen komen op hun speciale posities terecht. Een POSCAR vindt zijn symmetrie terug. Hetzelfde menu schrijft de structuur weg als CIF, SHELX, POSCAR, extended XYZ of PDB, en haar net als CGD, dat Systre en de RCSR-databank lezen om een topologie een naam te geven (dia, pcu…).
In het tabblad Opbouw maakt de sectie Supercel en plaat het kristal opnieuw in P1, elk atoom een eigen positie: om er een defect, een substitutie of wanorde in te brengen, of om het naar een rekenprogramma te exporteren. Een supercel herhaalt de cel n₁ × n₂ × n₃ keer. Een plaat snijdt het kristal evenwijdig aan het vlak (hkl): je kiest het aantal lagen, elk één periode van het vlak, en het vacuüm erboven; a en b liggen in het vlak en c staat er loodrecht op, zoals oppervlakteberekeningen verwachten. Herstel brengt het oorspronkelijke kristal terug.
Betegelingen: de 17 vlakgroepen
Wat de theorie zegt
Behang, een tegelvloer, een bedrukte stof: ze herhalen allemaal een motief in twee richtingen van het vlak. Het zijn tweedimensionale kristallen, en dezelfde theorie is erop van toepassing, maar eenvoudiger. Men kan het motief draaien, spiegelen, verschuiven of deze handelingen combineren, en de kristallografische beperking staat alleen rotaties van orde 2, 3, 4 en 6 toe. Het resultaat zijn precies zeventien vlakgroepen, in de negentiende eeuw bewezen en, naar men zegt, allemaal aanwezig in de versieringen van het Alhambra.
Elke groep heeft zijn fundamenteel domein: het kleinste deel van het vlak van waaruit de operaties het hele patroon reconstrueren. In dat domein tekenen is de hele betegeling tekenen. De groepen hebben twee soorten namen. Het internationale symbool, zoals p4mm, geeft het rooster en daarna de elementen langs de richtingen. De orbifold-notatie van Conway, zoals *442, telt de draaicentra en de spiegels vanuit de topologie van het domein.
Twee ideeën verrijken het geheel. De tweekleurige groepen (46 in het vlak) laten de kleur van een kopie onder bepaalde operaties wisselen, zoals in de prenten van Escher waarin een witte vis zwart wordt. De ondergroepen nemen operaties weg: van p4mm naar p4 verdwijnen de gespiegelde kopieën, en het motief wordt niet langer gespiegeld.
In Laue: stap voor stap
- Kies een regel. Bovenaan het paneel kiest de schakelaar Betegeling | Fries | Rozet tussen de 17 vlakgroepen, de 7 friezen, patronen die zich maar in één richting herhalen, zoals een rand, en de rozetten, die rond een punt draaien; het menu Groep daaronder biedt de groepen van het gekozen type. Om te beginnen geeft p4mm een vierkante caleidoscoop, p6m een zeshoekige caleidoscoop, en p4 of p6 een rozet die draait zonder spiegels.
- Teken in het grijze vlak. Dat is het „fundamenteel domein”, het kleinste stukje van het patroon: alles wat u daar tekent, wordt overal gekopieerd. Het gereedschap Tekenen tekent uit de vrije hand, in de gekozen kleur.
- Plaats motieven. Het gereedschap Motief plaatst een vorm (cirkel, driehoek, vierkant, ruit, vijfhoek, zeshoek, ster, pijl), een letter, een symbool, een emoji of uw eigen afbeelding. Het paneel Uiterlijk stelt de grootte en de rotatie in. Bij een draaicentrum of een spiegel klikt het motief daar vast, en de kopieën sluiten aan tot een rozet.
- Kies de kleuren. Elke lijn en elk motief heeft een eigen kleur, en ook de achtergrondkleur is in te stellen. Twee kleuren kiest een van de 46 tweekleurige groepen: de kopieën wisselen van kleur onder de rood getekende operaties.
- Bekijk het resultaat op zichzelf. Alleen patroon verbergt de cel, het rooster en de symbolen: alleen het patroon blijft over.
- Druk af of exporteer. Als afbeelding voor het scherm, als PDF voor papier, of voor stof en behang met een naadloze herhaling (zie Afdrukken en stof).
Een andere regel verandert uw tekening niet: ze wordt alleen anders herhaald. Dezelfde lijn uit de vrije hand wordt een rozet, een caleidoscoop of een strooipatroon, al naargelang de gekozen groep.




Er zijn vier gereedschappen. Selecteren verplaatst een motief of een lijn met al zijn kopieën, Motief plaatst een motief, Tekenen tekent uit de vrije hand en Gum wist wat het aanraakt. Een asymmetrisch motief, zoals de letter F, laat zien wat elke operatie doet: gedraaid door de rotaties, omgekeerd door de spiegels. Op een speciale positie vallen de kopieën samen, en een motief met minder symmetrie dan zijn positie maakt dat zichtbaar. Het zijpaneel somt de operaties van de groep op en biedt haar ondergroepen en supergroepen met dezelfde cel aan. Onder Weergave kiest u bij Omvang tussen Heel het vlak (standaard) en een Deel van kolommen × rijen cellen, van 1 × 1 tot 12 × 12, ingekaderd en afgesneden langs de celranden: handig om één enkele cel te tonen, of een blok van 2 × 2 op het bord.
De regel van een tegelvloer terugvinden. Leg de foto van een vloer, een stof of een print onder het patroon. Stel de positie, de grootte, de rotatie en de dekking in, en laat de cel samenvallen met de herhaling op de foto. Probeer daarna de groepen, tot de symbolen op de centra en de spiegels van het voorbeeld vallen. De herkenningsoefeningen van de tutor trainen het oog.



Friezen: de 7 groepen van een strook
Wat de theorie zegt
Een fries, een rand, een borduursel of een rij tegels herhaalt zich maar in één richting. De mogelijke symmetrieën van een strook zijn minder talrijk: slechts zeven groepen. Conway gaf ze namen die u onthoudt door te lopen, naar de sporen die men zou achterlaten: de sprong, de stap, de zijpas, de draaisprong… De fries p11g bijvoorbeeld is het spoor van voetstappen in de sneeuw, een glijspiegeling langs de strook.
In Laue
De schakelaar Betegeling | Fries | Rozet schakelt over naar de friezen; het menu Groep biedt dan de zeven aan, met hun symbool, hun orbifold-notatie en hun naam volgens Conway. De strook wordt getekend over een hoogte gelijk aan de celparameter b. Alle gereedschappen van de betegeling werken er ook.
Mandala's en rozetten
Wat de theorie zegt
Een roosvenster, een glas-in-loodraam, een bloem of een mandala herhaalt zich niet over het hele vlak: het motief draait rond een punt. Leonardo da Vinci had al opgemerkt dat een eindige figuur maar twee soorten symmetrie heeft:
- Cₙ: alleen n draaiingen. De armen draaien allemaal dezelfde kant op, als een windmolentje.
- Dₙ: n draaiingen en n spiegels door het middelpunt, zoals een ster of het roosvenster van een kathedraal.
Anders dan bij betegelingen is elke orde toegestaan: 5, 8, 12 of 13. Dat is de kristallografische beperking, van de andere kant bekeken. Eén losse figuur kan een vijftallige symmetrie hebben, een periodieke betegeling nooit. De quasikristallen van Penrose hebben in hun midden juist rozetten van orde 5 of 10.
In Laue
De schakelaar Betegeling | Fries | Rozet („Mandala” als het gebruik Ontwerp is) opent de werkplaats. De teller Orde kiest n, van 1 tot 24, en de schakelaar Spiegels gaat van Cₙ naar Dₙ. Teken of plaats een motief in de grijze sector, het fundamenteel domein: elke lijn wordt rond het middelpunt gekopieerd. Een motief op een spiegel of in het middelpunt klikt daar vast en heeft minder kopieën, zoals de lijst van motieven aangeeft (plaatssymmetrie en aantal kopieën). Zoom, of knijpen, vergroot de figuur om details te tekenen. De spiegels leiden de hand; Symmetrie-elementen verbergt ze. Twee kleuren laat de sectoren afwisselen, en de afbeelding wordt geëxporteerd als PNG of als vector-PDF. Dikte en stijl van de lijnen (doorgetrokken, gestreept, gestippeld, zandpoeder met zijn valstraal) worden ingesteld onder de lijst met lijnen, in de werkplaatsen Betegeling en Rozet.



Diffractie
Wat de theorie zegt
De afstanden tussen atomen, in de orde van een ångström (10−10 m), zijn duizend keer te klein voor zichtbaar licht. Men belicht het kristal daarom met een golf van vergelijkbare golflengte: röntgenstraling, neutronen of elektronen. Elk atoom verstrooit een klein deel van de golf. Omdat het kristal periodiek is, versterken deze golven elkaar alleen in bepaalde richtingen, waar ze scherpe vlekken vormen, de reflecties. Elders doven ze elkaar uit.
- De geometrie geeft de cel. Men ziet het kristal als families van evenwijdige roostervlakken, aangeduid met hun Miller-indices (h k l) en op afstand d van elkaar. Een familie reflecteert de golf wanneer 2 d sin θ = n λ: dat is de wet van Bragg. Elke reflectie komt overeen met een punt van het reciproke rooster, op afstand 1/d van de oorsprong. De richtingen van de reflecties meten is dus het rooster meten.
- De intensiteiten geven de atomen. De intensiteit van een reflectie hangt af van de positie en de aard van de atomen, via de structuurfactor F. Elk atoom draagt er een golf aan bij, in fase verschoven naargelang zijn positie; hun som maakt de reflectie sterk of zwak.
- De uitdovingen geven de groep. Sommige reflecties zijn nul, welke atomen er ook zijn. Een gecentreerd rooster dooft hele families uit; een schroefas of een glijspiegelvlak dooft er andere uit. Deze systematische afwezigheden verraden het roostertype en een deel van de ruimtegroep.
- De Laue-klasse. Het diffractiepatroon is altijd centrosymmetrisch (wet van Friedel). Het toont dus de puntgroep uitgebreid met een centrum: haar Laue-klasse, een van de 11 in de ruimte of de 6 in het vlak.
De meting geeft de intensiteit van elke reflectie, maar niet de fase van haar golf. Toch zijn beide nodig om, via een Fourier-synthese, het beeld van de atomen te reconstrueren. Dat is het faseprobleem, de kern van de structuurbepaling. De Patterson-functie, die geen fasen nodig heeft, toont de vectoren tussen atomen in plaats van de atomen zelf.
De formules
Het reciproke rooster en de afstand tussen roostervlakken:
De wet van Bragg, en haar equivalent, de Laue-voorwaarde (bol van Ewald, ):
De structuurfactor en de intensiteit:
De elektronendichtheid, en de Patterson-functie, die geen fasen nodig heeft:
In Laue
Elke werkplaats in het vlak heeft een eigen diffractiepaneel. Voor een betegeling: de reflecties (h k), hun intensiteit |F|², de systematische uitdovingen gemarkeerd met een ring, en de Laue-klasse. Voor een quasikristal: de Bragg-pieken, of de volledige intensiteitskaart op logaritmische schaal.
De vergrootknop opent het patroon in een grote weergave. U zoomt in tot ×64 (knijpen, knoppen, dubbelklikken op het punt dat u wilt vergroten) en verschuift door te slepen. Bij elke zoomstap wordt het zichtbare gebied opnieuw berekend: zwakkere pieken verschijnen, de kaart wordt fijner, en voorbij ×3 draagt elke reflectie haar indices. Helderheid en Contrast laten de zwakke pieken naar voren komen. Het patroon wordt geëxporteerd als PNG of als vector-PDF, en de reflecties als CSV.
De Fourier-synthese gaat de omgekeerde weg: ze bouwt het motief weer op uit zijn diffractie. Met de echte fasen komt het motief terug; met fasen nul of willekeurige fasen niet. Dat is het faseprobleem, in één oogopslag zichtbaar. De Patterson-kaart toont de vectoren tussen de motieven.
Quasikristallen
Wat de theorie zegt
In 1982 nam Dan Shechtman een legering van aluminium en mangaan waar die diffracteerde in scherpe pieken, zoals een kristal, maar met een symmetrie van orde 10, verboden door de kristallografische beperking. Het was geen vergissing: materie kan geordend zijn zonder periodiek te zijn. Men spreekt van quasikristallen (Nobelprijs voor scheikunde 2011). De Penrose-betegelingen, in de jaren 1970 door wiskundigen ontdekt, zijn er het tweedimensionale model van: twee ruiten die het vlak bedekken zonder zich ooit te herhalen.
Het geheim is een verborgen dimensie. Een quasikristal is een snede door een kristal van hogere dimensie, onder een irrationele hoek op onze ruimte geprojecteerd. De Penrose-betegeling komt zo voort uit een vijfdimensionaal rooster. Men houdt de punten van dat rooster die dicht bij een vlak vallen, in een „venster” van de loodrechte ruimte, en projecteert ze. Omdat het uitgangsrooster periodiek is, behoudt de diffractie scherpe pieken; omdat de projectie irrationeel is, herhaalt het resultaat zich nooit.
Dezelfde constructie verkrijgt men met de De Bruijn-roosters, met één familie evenwijdige lijnen per richting en één tegel per kruising, of, voor Penrose, door inflatie: elke tegel wordt in kleinere tegels verdeeld, in de verhouding van de gulden snede. Het verschuiven van de snede heet een phason: hier en daar klappen enkele tegels om, en de betegeling blijft geldig. Dezelfde ideeën gelden voor eigenaardiger verzamelingen, zoals de zichtbare punten van een rooster, die vanuit de oorsprong door niets verborgen worden. Ze zijn nergens periodiek, met gaten van elke grootte, en toch bestaat hun diffractie uitsluitend uit scherpe pieken.
Deze betegelingen hebben ook een artistieke geschiedenis. De girih, versieringen met vervlochten lijnen uit de Perzische en islamitische architectuur, zijn getekend op verborgen tegels. Die van het heiligdom Darb-i Imam in Isfahan (1453) volgen bijna precies een Penrose-betegeling, vijf eeuwen vóór Penrose (Lu en Steinhardt, Science, 2007).
In Laue
De werkplaats biedt drie betegelingen: Penrose (orde 10), Ammann–Beenker (orde 8) en dodecagonaal (orde 12), opgebouwd met de roosters of, voor Penrose, door inflatie (Opgebouwd met). De schuifregelaars Phason verschuiven de snede. De Loodrechte ruimte toont waar elk hoekpunt terechtkomt: wijs een hoekpunt aan om het daar terug te vinden. Het diffractiepaneel toont de pieken of de intensiteitskaart.
Het onderdeel Tegels geeft elke soort tegel een kleur en stelt de randen in (nul verbergt ze). Het menu Versiering legt lijnen die van tegel tot tegel doorlopen: de Penrose-bogen, die haar aanlegregels tekenen, bogen tussen de middens van de randen, linten die de De Bruijn-lijnen volgen, en girih-vlechtwerk onder 36°, 54° of 72° met de randen. Tegels ontwerpen… opent een tegel in het groot, zodat u er uw eigen lijnen op kunt tekenen en motieven op kunt plaatsen. Alles wat u daar doet, herhaalt zich op elke tegel van dezelfde soort, mee gedraaid, en een lijn die eindigt op een van de gemarkeerde punten van de randen loopt door in de buurtegel.
Het menu Motief biedt ook de zichtbare punten van het vierkante of driehoekige rooster. Wijs een punt aan om zijn zichtlijn te zien en het punt dat het verbergt. De instelling k geeft de k-vrije punten, waarvan de zichtbare punten het geval k = 1 zijn.




Het Laue-diagram
Wat de theorie zegt
In 1912 kwam Max von Laue op het idee röntgenstraling door een kristal te sturen. Walter Friedrich en Paul Knipping voerden het experiment uit, eerst met kopersulfaat, daarna met zinkblende. Op de fotografische plaat verschenen regelmatig gerangschikte vlekken. Het experiment bewees twee dingen tegelijk: röntgenstraling bestaat uit golven, en een kristal is een rooster van atomen. Laue kreeg in 1914 de Nobelprijs voor natuurkunde.
De bundel is wit: hij bevat alle golflengten van een band, en het kristal staat stil. Elke familie van roostervlakken maakt een hoek θ met de bundel. Ze kiest uit dat spectrum de golflengte die aan de wet van Bragg voldoet en stuurt die terug in een richting die 2θ afwijkt, waar ze een vlek achterlaat. De vlakken van eenzelfde zone, evenwijdig aan eenzelfde as, geven vlekken op een ellips in transmissie en op een hyperbool bij terugkaatsing.
De rangschikking van de vlekken toont de symmetrie van het kristal gezien langs de bundel. Een viertallige as evenwijdig aan de bundel geeft een diagram dat zich per kwartslag herhaalt. Diffractie voegt altijd een symmetriecentrum toe (dat is de wet van Friedel): het diagram toont dus de Laue-klasse, en niet de kristalklasse. Dat is het belangrijkste gebruik van de methode: een kristal oriënteren voordat men het zaagt.
Een vlek verenigt meerdere harmonischen. De vlakken (100), (200) en (300) sturen λ, λ/2 en λ/3 in dezelfde richting. Als de eerste reflectie is uitgedoofd, bestaat de vlek nog dankzij de volgende.
Van een vlek naar de vlakken
Je kunt het diagram ook andersom lezen: vanuit een vlek ga je terug naar de familie van vlakken die haar heeft voortgebracht. Je meet de plaats van de vlek op de film, (x, y), en de afstand D van het kristal tot de film. De gediffracteerde straal loopt van het kristal naar de vlek; hij maakt met de bundel de hoek 2θ, met tan 2θ = r/D, waarbij r de afstand van de vlek tot het midden is. De reflectie volgt de spiegelregel: de normaal van de vlakken is de bissectrice van de hoek tussen de invallende bundel en de gediffracteerde straal. Ze ligt dus langs û − n̂, het verschil van de eenheidsvectoren van straal en bundel. Haar componenten langs de assen a, b en c van de cel zijn evenredig met de indices (h k l).
Neem steenzout langs [001], de film op 40 mm en een vlek op (0, 30) mm, waarbij de bovenkant van de film b is. Dan is û = (0; 30; 40)/50 = (0; 0,6; 0,8), n̂ = (0; 0; 1), en û − n̂ = (0; 0,6; −0,2), evenredig met (0, 3, −1): dat zijn de vlakken (0 3 1̄). Toch dooft het F-rooster (0 3 1̄) uit: de vlek komt van zijn harmonische (0 6 2̄). De golflengte van elke vlek is onbekend: het Laue-diagram geeft de richting van de vlakken, dus de oriëntatie van het kristal, en niet hun onderlinge afstanden. In het laboratorium zet men de vlekken over op een stereografische projectie, met het net van Leonhardt in transmissie of dat van Greninger bij terugkaatsing, en herkent men de hoeken tussen de vlakken.
De formules
De wet van Bragg kiest de golflengte voor elke familie van vlakken met onderlinge afstand , die de hoek met de bundel maakt:
Op een vlakke film op afstand van het kristal ligt de vlek in transmissie op afstand van het midden:
Van een vlek (x, y), met de film op afstand , naar de normaal van de vlakken en dan naar hun indices:
In Laue
In de werkplaats Kristal opent Laue-diagram (tabblad Diffractie) een paneel boven het stereogram. Een witte bundel van 0,25 tot 2,5 Å gaat in de kijkrichting door het kristal. De film is vlak, 100 mm in het vierkant, op 40 mm van het kristal. De keuze Film plaatst hem achter het kristal (Transmissie, met een bundelvanger in het midden) of ervoor (Terugkaatsing, met het gat waardoor de bundel binnenkomt). Wanneer u het kristal draait, verschuiven de vlekken. De knoppen van Kijken langs zetten een as in de bundel. Grootte en zwarting van een vlek volgen haar intensiteit, die alle harmonischen in de band optelt. De vergrootknop van het paneel opent het diagram groot: daar kies je de straling (röntgen met de buisspanning, of neutronen), de golflengteband en de filmafstand; je kunt zoomen, en wijzen naar een vlek toont de indices, de harmonischen, 2θ en d. De vlekken worden als CSV geëxporteerd. Om een berekening met de hand te controleren: wijzen naar een vlek in het vergrote diagram toont haar indices. De oefeningen „Het Laue-diagram van zout” en „Het Laue-diagram van kwarts” lopen deze weg stap voor stap door.
![Drie Laue-diagrammen: steenzout langs [001] in transmissie, kwarts langs c, steenzout bij terugkaatsing](../../../img/laue-pattern.jpg)
Het poederpatroon
Wat de theorie zegt
De meeste monsters zijn geen éénkristal maar een poeder: duizenden kleine kristallen die willekeurig georiënteerd zijn. Elke familie roostervlakken vindt daarin altijd enkele goed georiënteerde kristallieten, zodat elke reflectie een kegel rond de bundel wordt, met halve tophoek 2θ. Op een film die rond het monster gewikkeld is, de camera van Debye–Scherrer, laat elke kegel een paar bogen achter. Een moderne diffractometer meet de intensiteit als functie van 2θ: dat is het poederpatroon, de vingerafdruk van een kristallijne fase.
Een poederlijn verzamelt alle reflecties met dezelfde afstand d. Haar intensiteit hangt van verschillende dingen af:
- van de structuurfactor;
- van de multipliciteit, dat wil zeggen het aantal equivalente reflecties (zes voor 200 in een kubisch kristal);
- van een geometrische factor, de Lorentz-polarisatiefactor;
- van de thermische beweging van de atomen (de factor B), die de grote hoeken verzwakt.
Een lijn kan om twee zeer verschillende redenen ontbreken. Ze kan uitgedoofd zijn door de symmetrie, welke atomen er ook zijn: een centrering, een schroefas, een glijspiegelvlak. Ze kan ook opgeheven zijn door de atomen zelf, zoals de lijn 222 van diamant.
De formules
De intensiteit van een poederlijn, met de multipliciteit en de Lorentz-polarisatiefactor:
In Laue
In de werkplaats Kristal plaatst Poederpatroon (tabblad Diffractie) het patroon van het kristal onder het beeld, opnieuw berekend bij elke verplaatsing van een atoom. Het wordt berekend met de atomaire verstrooiingsfactoren van Waasmaier en Kirfel voor röntgenstraling, en met de coherente verstrooiingslengten voor neutronen. Vergroot toont het zijn instellingen (straling, golflengte, Kα₂-lijn, B, piekbreedte, maximale 2θ), de lijnentabel en de Debye–Scherrer-film. De tabel zegt waarom een lijn ontbreekt: uitgedoofd door de centrering, een schroefas of een glijspiegelvlak, of opgeheven door de atomen. Met Identieke punten verstrooit elk atoom op dezelfde manier: alleen het rooster en de posities blijven over, en de oneven lijnen van steenzout verdwijnen, omdat Na en Cl niet meer te onderscheiden zijn. De lijnen worden geëxporteerd als CSV, de curve als .xy.

Een echte poedermeting: de verfijning
Wat de theorie zegt
Een echte meting lijkt nooit helemaal op de berekening. De pieken hebben een breedte en een vorm die van het instrument en het monster afhangen; er komt een achtergrond bij, en het nulpunt van het toestel is licht verschoven. Met een koperanode wordt elke lijn bovendien verdubbeld door de Kα₂-lijn. De Rietveld-methode vergelijkt de meting punt voor punt met een berekend patroon, en past de parameters aan tot het verschil zo klein mogelijk is, met de kleinste-kwadratenmethode. Men verkrijgt zo een nauwkeurige cel, vaak tot op 10−4 Å, en het bewijs dat het model het monster goed beschrijft.
Het profiel van een lijn wordt gemodelleerd met een pseudo-Voigt-functie, een mengsel van een gauss- en een lorentzfunctie. Haar breedte varieert met de hoek volgens de wet van Caglioti, en de achtergrond volgt een Tsjebysjev-polynoom. De kwaliteit wordt beoordeeld met twee overeenstemmingsfactoren: Rwp, het gewogen verschil, en χ², dat dit verschil vergelijkt met de verwachte telruis. Een χ² dicht bij 1 betekent dat het model de meting zo goed verklaart als de ruis toelaat.
De formules
De lijnbreedte (Caglioti) en de geminimaliseerde som, met de gewichten :
De overeenstemmingsfactoren ( punten, parameters):
In Laue
In de poederweergave importeert het onderdeel Meting een bestand: twee of drie kolommen (2θ, intensiteit, standaardafwijking) in .xy, .xye, .dat of CSV, een poeder-CIF of een GSAS-bestand. De meting wordt over de berekening gelegd (de punten, de berekende curve in rood, het verschil eronder). U kiest de te verfijnen parameters (schaal, nulpunt, verplaatsing van het monster, achtergrond, breedten, menging, asymmetrie, cel) en het 2θ-bereik, waarna Verfijnen de aanpassing in twee doorgangen op de achtergrond uitvoert. Laue toont Rwp, χ² en de verfijnde cel; Cel toepassen schrijft haar in het document. Laue is zo gevalideerd op een echte meting van de NIST-standaard LaB₆: de gecertificeerde cel wordt tot op 3 × 10−4 Å teruggevonden.
Een onbekend poeder: de indicering
Wat de theorie zegt
Weet men niet wat men gemeten heeft, dan moet eerst de cel gevonden worden: dat is de indicering, die aan elke lijn indices (h k l) toekent. Voor een kubische cel is dat bijna een spelletje. De waarden 1/d² van de lijnen verhouden zich als de gehele getallen h² + k² + l², en de reeks gehele getallen die voorkomen verraadt zelfs het rooster. Bij een lagere symmetrie moeten twee of drie parameters tegelijk gezocht worden, en het aantal mogelijke oplossingen groeit snel. De kwaliteit van een oplossing meet men met het kwaliteitscijfer M₂₀ van De Wolff: groot wanneer de lijnen precies kloppen en weinig berekende lijnen onwaargenomen blijven. Is de cel eenmaal gevonden, dan wijzen de ontbrekende lijnen op de verenigbare ruimtegroepen.
De formules
Voor een kubische cel, en het kwaliteitscijfer van De Wolff (, berekende lijnen tot de 20e waargenomen lijn, de gemiddelde afwijking):
In Laue
Het onderdeel Indicering van de poederweergave vindt de pieken van de meting (gemarkeerd met oranje driehoekjes). Daarna zoekt het de kubische, tetragonale, hexagonale en orthorombische cellen die ze verklaren, gerangschikt naar M₂₀. Monokliene en trikliene cellen worden niet gezocht. Voor de gekozen cel stelt Laue de verenigbare families van ruimtegroepen voor, de meest beperkende eerst. Deze cel en groep gebruiken schrijft ze in het document, en de verfijning kan beginnen.
De bandenstructuren
Wat de theorie zegt
In een geïsoleerd atoom heeft een elektron maar enkele energieniveaus tot zijn beschikking. In een kristal komen ontzettend veel identieke atomen dicht bij elkaar: elk niveau verbreedt zich tot een band, die evenveel toestanden telt als er cellen zijn. Een elektron in het kristal is een golf die het hele rooster doorloopt. Zijn toestand wordt aangeduid met een golfvector k, en zijn energie hangt af van k. Omdat het rooster zich herhaalt, volstaat het k te laten variëren binnen één cel van het reciproke rooster: de Brillouin-zone.
Men tekent de banden langs een pad dat de punten van hoge symmetrie van de zone verbindt. Die punten hebben gebruikelijke namen: Γ in het midden, X in het midden van een vierkant zijvlak, L in het midden van een zeshoekig zijvlak. Ook de lijnen die ze verbinden hebben een naam: Δ van Γ naar X, Λ van Γ naar L, Σ van Γ naar K.
Elke band krijgt twee elektronen per cel, één van elke spin. Men vult de banden van onder naar boven met de valentie-elektronen:
- als de laatste volle band van de volgende gescheiden is door een leeg interval, de bandkloof of verboden zone Eg, dan is het kristal een isolator (enkele eV, zoals zout) of een halfgeleider (rond 1 eV, zoals silicium);
- als een band maar gedeeltelijk gevuld is, bewegen de elektronen zich moeiteloos: het is een metaal. De grens tussen bezette en lege toestanden heet het ferminiveau.
De bandkloof bepaalt welk licht geabsorbeerd wordt. Een foton waarvan de energie groter is dan Eg kan een elektron van de valentieband naar de geleidingsband brengen; een foton met minder energie gaat door het kristal heen. De bandkloof is direct wanneer de top van de valentieband en de bodem van de geleidingsband bij dezelfde k liggen, zoals in galliumarsenide, in Γ. Het kristal absorbeert en zendt dan goed licht uit: men maakt er leds en lasers van. Anders is de bandkloof indirect, zoals in silicium, van Γ naar de lijn Δ: er is bovendien een trilling van het rooster nodig, een fonon, en het kristal zendt bijna geen licht uit.
De formules
De energie van een vrij elektron, en de golflengte waarboven een kristal met bandkloof niet meer absorbeert:
In Laue
In de werkplaats Kristal plaatst Bandenstructuur (tabblad Eigenschappen) een klein bandendiagram naast het beeld, met de waarde van de bandkloof of de vermelding Metaal. Vergroot toont het de Brillouin-zone in reliëf met haar benoemde punten, de banden langs het gebruikelijke pad en de toestandsdichtheid. Voor een halfgeleider of een isolator geeft het tabblad Absorptie de diëlektrische functie, de brekingsindex, de absorptiecoëfficiënt, de reflectiviteit en de Tauc-grafiek. Er zijn drie methoden:
- de empirische pseudopotentiaal, aangepast aan optische metingen, voor veertien halfgeleiders met diamant- of zinkblendestructuur (Si, Ge, GaAs, InP, ZnS…): de getrouwste;
- tight binding, voor elk kristal dat atomen heeft: een eerste blik, metaal of niet, en de vorm van de banden;
- het lege rooster, vrije elektronen teruggevouwen in de zone, om te begrijpen waar de banden vandaan komen.
Berekende bandkloven wijken vaak wat af van gemeten bandkloven. De knop Gemeten bandkloof schuift de geleidingsbanden omhoog tot de gemeten waarde: dat is de „schaar”. De banden, de toestandsdichtheid en het spectrum worden als CSV geëxporteerd, de grafieken als afbeelding. De voorbeelden Silicium en Galliumarsenide openen meteen op hun banden.
De schaar, eenvoudig gezegd: geen bandenmodel geeft de juiste breedte van de bandkloof (onderzoeksberekeningen met DFT vinden haar 30 tot 50 % te klein, tight binding soms te groot), maar de vorm van de banden klopt. De schaar knipt het diagram in het midden van de bandkloof en schuift alle lege banden als één blok omhoog of omlaag, tot de gemeten bandkloof; verder verandert er niets. Wat dit bepaalt: de energie waarbij het kristal begint te absorberen, dus zijn kleur en doorzichtigheid, en zijn brekingsindex, die daalt als de kloof groter wordt. De schuif Correctie van de bandkloof (schaar) loopt van −3 tot +3 eV; Gemeten bandkloof stelt hem in als de waarde bekend is (de halfgeleiders van de pseudopotentiaal en een twintigtal gewone kristallen in tight binding: diamant, steenzout, korund, kwarts, calciet, rutiel…). Het spectrum volgt meteen.
Een legering van twee halfgeleiders uit de tabel — Si₁₋ₓGeₓ, In₁₋ₓGaₓAs, GaAs₁₋ₓPₓ… — wordt berekend als een virtueel kristal: de vormfactoren zijn het gemiddelde van die van de twee verbindingen, gewogen met de fracties op de gedeelde positie. In het tabblad Opbouw schuift de sectie Legering x van de ene naar de andere, waarbij de cel de wet van Vegard volgt. Daar zie je de bandkloof van GaAs₁₋ₓPₓ van direct naar indirect gaan (rond x = 0,36; gemeten 0,45) en, in Si₁₋ₓGeₓ, het geleidingsdal van germanium het overnemen van dat van silicium (rond x = 0,93; gemeten 0,85). Het virtuele kristal laat de wanorde weg: het mist het grootste deel van de kromming van de bandkloof (In₀.₅₃Ga₀.₄₇As: 0,91 eV berekend, 0,75 eV gemeten), en het geeft maar één familie fononen waar een echte legering er twee heeft.
Een kristal dat niet kubisch is, heeft niet in elke richting dezelfde brekingsindex: calciet verdubbelt beelden omdat licht dat loodrecht op zijn c-as gepolariseerd is de gewone index nₒ = 1,658 ziet, en licht dat langs de as gepolariseerd is de buitengewone index nₑ = 1,486. Het menu Polarisatie van het tabblad Absorptie toont het spectrum voor E ⊥ c (gewoon), E ∥ c (buitengewoon) of het Gemiddelde van de polarisaties (drie assen voor een biaxiaal kristal). De tabel Brekingsindex bij 589 nm zet de rij Gemeten naast twee modellen: Puntdipolen, waarin elk ion vervormd wordt door het veld van alle andere, en Banden, met de correctie van de bandkloof, waarin de elektronen door het hele kristal bewegen. Laue markeert als Aanbevolen het model dat voor dat soort kristal het dichtst bij de meting kwam: puntdipolen voor een ionkristal met een brede bandkloof (binnen 4 % voor calciet, kwarts, korund, steenzout…), de banden onder 5 eV (halfgeleiders, rutiel); de banden geven daarentegen het juiste teken van de dubbele breking nₑ − nₒ in alle vijf geteste uniaxiale kristallen.
De dispersie — de index die met de kleur verandert — staat op de curve Brekingsindex n, extinctie κ: voor de kristallen waarvan ze gemeten is (calciet, kwarts, korund, rutiel, fluoriet, steenzout, CsCl, zinkblende, diamant, SrTiO₃, silicium, GaAs) ligt de curve Gemeten er gestreept overheen, voor de gekozen polarisatie. De indextabel krijgt de kolom V_d, het abbegetal: hoe kleiner, hoe sterker het kristal wit licht tot een regenboog uitwaaiert (diamant 55, rutiel 10, vandaar zijn „vuur”). Een laatste regel geeft de Sellmeier-formule met één term van het aanbevolen model, klaar om in een optisch ontwerpprogramma te plakken; de export Optisch spectrum (CSV)… bevat ook de gemeten index. Het model haalt het abbegetal tot op 20 % voor 11 van de 14 stralen: neem voor het ontwerp van een optiek liever de gemeten curve.

In een metaal snijdt het ferminiveau door banden: de bezette toestanden vullen een deel van de Brillouin-zone, en het Fermi-oppervlak scheidt ze van de lege toestanden. Dat oppervlak bepaalt de geleiding, de soortelijke warmte van de elektronen en de respons op een magnetisch veld. In de vergrote weergave tekent Fermi-oppervlak het, voor een metaal in tight binding of voor vrije elektronen (leeg rooster), in de zone, één kleur per band, met daaronder zijn doorsnede met het vlak dat door Γ dwars door het beeld loopt: wie de zone draait, draait de doorsnede mee. De vrije elektronen van koper geven een bol, volledig binnen de zone; in tight binding zwelt die op tot halzen die de acht zeshoekige zijvlakken raken, in de punten L, zoals de metingen van Pippard (1957) lieten zien. Voor aluminium met zijn drie elektronen loopt de vrije bol over in de tweede en de derde zone: dat is de constructie van Harrison.
De trillingen van het kristal: fononen
Wat de theorie zegt
De atomen van een kristal staan niet stil: ze trillen rond hun positie, vastgehouden door hun bindingen als door veren. Een trilling plant zich als een golf voort door het hele kristal, met golfvector q; haar kwantum heet een fonon. Net als bij de elektronen volstaat het om q binnen de Brillouin-zone te laten variëren, en men tekent de frequentie langs hetzelfde pad als de banden.
Een kristal waarvan de primitieve cel N atomen bevat, heeft 3N takken:
- drie akoestische takken, die in Γ bij nul beginnen: de hele cel beweegt als één blok, en bij grote golflengten zijn het de geluidsgolven, één longitudinale en twee transversale;
- 3N − 3 optische takken, waarin de atomen van eenzelfde cel tegen elkaar in trillen. In een ionkristal dragen ze een dipool en absorberen ze infrarood.
In een ionkristal wekt een longitudinaal-optische trilling bovendien een elektrisch veld op dat haar stijver maakt: haar frequentie (LO) ligt boven die van de transversale trillingen (TO). Het verschil hangt af van de ladingen van de ionen en van de afscherming door de elektronen.
Stijve bindingen en lichte atomen trillen snel: diamant haalt 40 THz, steenzout komt niet boven 8 THz. De fononen bepalen de soortelijke warmte en de warmtegeleiding, en silicium heeft ze nodig om zijn indirecte bandkloof over te steken.
De formules
Een keten van atomen met massa , verbonden door veren met stijfheid , op onderlinge afstand :
In Laue
In de weergave van de bandenstructuur tekent het tabblad Fononen de takken langs hetzelfde pad, met de toestandsdichtheid van de trillingen, in THz, cm⁻¹ of meV. Voor de tetraëdrische halfgeleiders die Martin bestudeerde (Si, Ge, GaAs, InP…) zijn de veren die van het model van Keating, aangepast aan de elastische constanten. In een ionkristal (steenzout, fluoriet, perovskieten…) trekken de ionen elkaar aan en stoten ze elkaar af door hun ladingen: Laue voegt die coulombkrachten toe, en nabij Γ komt de longitudinaal-optische tak boven de transversale uit, zoals de infraroodmetingen laten zien. Voor de overige kristallen plaatst Laue universele veren tussen buren, naar de aard van de binding (covalent of metallisch), en houdt het de lagen van grafiet bij elkaar. Het is een eerste blik op de takken, waarvan de stijfheid instelbaar is om ze met een meting te vergelijken. Een tak die onder nul getekend is, wijst op een structuur die liever zou vervormen: strontiumtitanaat, kubisch bij kamertemperatuur, vervormt zo onder 105 K.
Het licht en het kristal: infrarood, Raman, dubbele breking
Wat de theorie zegt
Zichtbaar licht heeft een golflengte die duizenden keren groter is dan de cel: het ziet de trillingen alleen in het midden van de Brillouin-zone, in Γ. Er zijn twee manieren om ze te zien:
- infrarood wordt geabsorbeerd door een modus die een elektrische dipool laat trillen, wanneer ionen met tegengestelde lading tegen elkaar in bewegen;
- ramanverstrooiing verandert de kleur van een laser een beetje wanneer een modus de elektronenwolk vervormt, dat wil zeggen de polariseerbaarheid.
De symmetrie beslist welke modi actief zijn. In een kristal met een symmetriecentrum is een modus nooit tegelijk in infrarood en in Raman actief: dat is de uitsluitingsregel. De optische modus van silicium is alleen in Raman te zien (520 cm⁻¹), die van steenzout alleen in infrarood. Tussen de transversale frequentie TO en de longitudinale LO weerkaatst een ionkristal bijna al het licht: dat is de band van de reststralen, waarmee men vroeger het verre infrarood afzonderde.
De symmetrie bepaalt ook hoe zichtbaar licht zich voortplant. Een kubisch kristal heeft in elke richting dezelfde brekingsindex. Een tetragonaal, trigonaal of hexagonaal kristal is uniaxiaal: licht dat zich langs c voortplant wordt niet gesplitst, elke andere straal splitst zich in tweeën, de gewone en de buitengewone. De overige kristallen zijn biaxiaal. Calciet, met zijn platte, evenwijdige CO₃-groepen, is het meest spectaculaire voorbeeld: een lijn, door een romboëder bekeken, verschijnt dubbel.
De formules
De diëlektrische functie van een ionkristal in het infrarood, en de relatie van Lyddane, Sachs en Teller:
De kleur van een edelsteen komt meestal van een spoor: een kleurcentrum in een verder volmaakt kristal. In robijn vervangt een Cr³⁺-ion ongeveer één op de honderd aluminiumatomen; het elektrische veld van zijn zes zuurstofatomen splitst zijn d-niveaus op, en het absorbeert geelgroen en violet: rood blijft over. Hetzelfde chroom in beryl, waar dat veld zwakker is, absorbeert rood: dat is smaragd. Een elektron dat in een chloorvacature gevangen zit, een F-centrum, kleurt steenzout geel.
In Laue
Op het tabblad Eigenschappen van de werkplaats Kristal voegt het onderdeel Kleurcentra een overgangsmetaalion toe in plaats van een kation (Cr³⁺, Ti³⁺, V³⁺, V²⁺, Fe²⁺, Co²⁺, Cu²⁺), een F-centrum op een anionpositie of een bekende band (blauwe saffier, aquamarijn, roze diamant, variëteiten van kwarts). Laue leidt daaruit de absorptiebanden af, het doorgelaten spectrum en de kleur bij daglicht; de optische dichtheid regelt de dikte van de steen. Het defect is te zien in de 3D-weergave: het ion op zijn plaats, in de kleur van zijn element en met een stippellijn omcirkeld, of de lege vacature met zijn elektron. De voorbeelden Robijn, Smaragd, Blauwe saffier en Steenzout met F-centra openen al zo ingericht.
Als de banden in gepolariseerd licht zijn gemeten (robijn, blauwe saffier), tonen twee kleurvlakjes de twee kleuren van het kristal: licht gepolariseerd loodrecht op de optische as (E ⊥ c) en langs de as (E ∥ c). Dat is het dichroïsme dat een dichroscoop laat zien: robijn purperrood en oranjerood, saffier violetblauw en blauwgroen. Waar de werkzame doorsnede van het ion is gemeten (in korund), geeft Laue ook de concentratie, in atomen per miljoen (ppma), die deze optische dichtheid oplevert.
Voor robijn toont het onderdeel ook het Zeeman-effect van de R-lijnen, die van de robijnlaser: in een magnetisch veld langs de c-as splitsen het grondniveau en de niveaus waaruit de lijnen vertrekken op, en elke lijn deelt zich in componenten die waaiervormig uiteenlopen naarmate het veld toeneemt, met ongeveer 8 cm⁻¹ bij 10 tesla. De doorgetrokken lijnen (σ) zijn zichtbaar in licht dat loodrecht op c gepolariseerd is, de gestreepte (π) in licht gepolariseerd langs c; hun dikte volgt hun intensiteit. Aan deze waaiers zijn de niveaus van chroom in robijn herkend.
In de weergave van de bandenstructuur geeft het tabblad Infrarood en Raman de modi in Γ, hun ontaarding en waardoor ze gezien worden (Infrarood, Raman of Stil), de reflectiviteit in het infrarood (voor E ⊥ c en E ‖ c bij een uniaxiaal kristal), de optische klasse en de brekingsindices in het zichtbare, berekend met de methode van W. L. Bragg (1924). De tutor vraagt hoeveel optische assen een kristal heeft.
De temperatuur: de atomen trillen
Wat de theorie zegt
Een kristal staat nooit stil. Elk atoom trilt rond zijn positie, vastgehouden door zijn bindingen als door veren. Deze trillingen vallen uiteen in fononen, de golven uit het onderdeel Fononen; bij temperatuur T is elk ervan des te sterker aangeslagen naarmate zijn energie hν kleiner is ten opzichte van k_BT. Zelfs bij 0 K blijft er beweging over: de nulpuntsbeweging, opgelegd door de kwantummechanica.
Uit deze trillingen volgen verschillende meetbare grootheden. De soortelijke warmte C_v: bij hoge temperatuur slaat elk atoom 3 k_B op (wet van Dulong en Petit, 24,9 J/(mol·K) per mol atomen); bij lage temperatuur vriezen de modi een voor een in en daalt C_v als T³ (Debye). De Debye-temperatuur θ_D vat de stijfheid van het kristal samen in één getal: 343 K voor koper, 645 K voor silicium, meer dan 2000 K voor diamant. De gemiddelde kwadratische uitwijking ⟨u²⟩ van elk atoom verzwakt de diffractie onder grote hoeken: dat is de Debye–Waller-factor, exp(−B sin²θ/λ²), met B = 8π²⟨u²⟩/3. Volgens het criterium van Lindemann ten slotte smelt een vaste stof wanneer √⟨u²⟩ 10 tot 15 % van de afstand tussen buren bereikt.
De formules
In Laue
Op het tabblad Simulaties van de werkplaats Kristal geeft het onderdeel Temperatuur het kristal een temperatuur. Thermische beweging zet die op 293 K; de schuifregelaar en het veld in kelvin stellen haar in, van 0 tot 1500 K. Ze wordt met het document bewaard.
Laue leidt daaruit, op basis van de veren van de fononen, de Debye-temperatuur af (die welke bij deze temperatuur dezelfde soortelijke warmte geeft, en haar waarde bij hoge temperatuur), de soortelijke warmte C_v, de B-factor van elk element en de Lindemann-verhouding, in oranje wanneer die 10 % overschrijdt. Twee krommen volgen C_v en B van 0 tot 1500 K, met de gekozen temperatuur gemarkeerd door een streep.
Deze temperatuur is overal dezelfde. Het poederpatroon en het Laue-diagram nemen dan de B van elk element die uit de trillingen is berekend, in plaats van één enkele B: bij verwarmen doven de lijnen onder grote hoeken uit. Ook de Monte-Carlo van de spins (onderdeel Magnetisme) draait bij deze temperatuur.
Trillende atomen in de 3D-weergave zet het kristal in beweging: elk atoom beweegt zoals de fononen het bij deze temperatuur willen, als een som van golven met willekeurig getrokken fasen. De beweging is ongeveer duizend miljard keer vertraagd; de frequenties behouden hun verhoudingen, de optische modi gaan sneller dan de akoestische golven. Bij verwarmen groeit de beweging; bij 0 K blijft de nulpuntsbeweging over. Amplitude toont de beweging zoals ze is, of drie of tien keer groter om haar van ver te zien.
Verplaatsingsellipsoïden tekent elk atoom zoals ORTEP: de ellipsoïde waarin het zich een deel van de tijd bevindt, standaard 50 % zoals in publicaties; de Waarschijnlijkheid maakt ze allemaal samen groter of kleiner, hun vorm blijft. De assen zijn die van de tensor van de gemiddelde kwadratische verplaatsing van het atoom, gemiddeld over de symmetrie van zijn positie: een bol op een kubische positie, een ellipsoïde waar de bindingen het atoom in één richting vrijer laten, zoals de zuurstofatomen van kwarts.
Dezelfde veren geven de elastische constanten van het kristal, afgeleid uit de geluidssnelheid in veertig richtingen, en zijn compressiemodulus B. Samen met de soortelijke warmte geven ze de thermische uitzetting via de relatie van Grüneisen, α = γ C_v / (3 B V). De Grüneisen-parameter γ zegt hoeveel stijver de trillingen worden wanneer het kristal krimpt; harmonische veren kennen hem niet, en u geeft hem op in het veld Grüneisen γ, zoals de koppelingen van het magnetisme. Standaard is hij 2, zoals voor de meeste metalen en ionkristallen; silicium heeft ongeveer 0,5. Laue toont α en de cel bij deze temperatuur, vanaf 293 K, waar een cel gewoonlijk wordt gemeten; het poederpatroon en het Laue-diagram nemen deze cel over, en hun lijnen verschuiven bij verwarmen.
De veren zijn die van de fononen: een eerste blik, geen meting. Koper geeft θ_D = 321 K en B = 0,48 Ų bij 300 K (gemeten: 343 K en 0,55 Ų), fluoriet B = 0,44 Ų voor calcium en 0,76 Ų voor fluor (0,47 en 0,68); silicium, waarvan het model van Keating de transversale modi verstijft, komt er iets te stijf uit. Zijn elastische constanten komen daarentegen precies terug: Martin heeft de veren erop afgestemd. Die van koper en ijzer zijn te klein (B = 101 en 100 GPa, tegenover 137 en 170 gemeten): centrale veren tussen naaste buren kunnen niet beter, en de uitzetting die ze geven is navenant te groot.
Magnetisme: de spins en de thermische beweging
Wat de theorie zegt
Sommige ionen dragen een spin: hun d-elektronen zijn niet allemaal gepaard. Mn²⁺ heeft er vijf, allemaal parallel (S = 5/2, regels van Hund), Ni²⁺ twee (S = 1). Elke spin is een kleine magneet. Tussen buren dwingt de uitwisseling J ze om zich gelijk te richten (J positief, ferromagnetisme) of tegengesteld (J negatief, antiferromagnetisme). De thermische beweging brengt ze daarentegen in wanorde. Boven een kritieke temperatuur, T_C voor een ferromagneet of T_N (Néel) voor een antiferromagneet, wint die: het kristal is paramagnetisch. Daaronder ontstaat een ordening die groeit bij afkoelen.
Het eenvoudigste model is het gemiddelde veld van Weiss (1907): elke spin ziet van zijn buren alleen hun gemiddelde, als een magnetisch veld. Het geeft de ordeningstemperatuur, de magnetisatie die daaronder groeit, de susceptibiliteit χ die daarboven de wet van Curie–Weiss volgt, en de sprong van de soortelijke warmte bij de overgang. Het verwaarloost de fluctuaties, die de ordening uitstellen: het overschat de kritieke temperatuur altijd, vaak met een derde of de helft.
De formules
In Laue
Op het tabblad Simulaties van de werkplaats Kristal plaatst het onderdeel Magnetisme een moment op posities: Spins van de ionen (regels van Hund) stelt S voor elk 3d-overgangsmetaalion voor op grond van zijn lading, en voor de ferromagnetische metalen (Fe, Co, Ni) een effectieve spin afgeleid uit het gemeten moment. Elke positie staat omhoog of omlaag; de propagatievector k (0, ½ of 1 op elke as) zegt hoe het teken verandert van de ene cel naar de volgende. De pijlen van de spins verschijnen in de 3D-weergave.
Laue deelt de magnetische buren in schillen in (J₁, J₂…, met hun afstand en hun aantal); u geeft J in meV voor elke schil. De koppelingen worden gemeten, meestal met inelastische neutronenverstrooiing; ze worden hier niet berekend. Laue toont de ordeningstemperatuur van het gemiddelde veld, θ van Curie–Weiss en het effectieve moment. Het meldt ook of een andere ordening van dezelfde cel eerder zou verschijnen. Temperatuurkrommen tekent de ordening en de magnetisatie, de susceptibiliteit (parallel, loodrecht en van poeder) en haar inverse, die de as snijdt bij θ, en de soortelijke warmte.
De voorbeelden MnO, NiO en MnF₂ (antiferromagneten) en α-ijzer (een ferromagneet) komen met gepubliceerde koppelingen en de gemeten temperatuur.
Het gemiddelde veld negeert de fluctuaties; Monte-Carlo laat ze zien. Thermische beweging (Monte-Carlo) laat de spins in de 3D-weergave trillen bij de temperatuur van het kristal, ingesteld in het onderdeel Temperatuur: ver onder T_N schommelen de pijlen rond de ordening; dichter bij de overgang raken gebieden in wanorde; daarboven wijzen ze alle kanten op. Daaronder verschijnt live de netto magnetisatie van het monster, in μ_B per atoom en als fractie van de verzadiging, samen met de ordening; een kleine grafiek zet bij elke temperatuur waar de temperatuurschuifregelaar stopt een punt op de krommen van het gemiddelde veld: door hem langzaam door de overgang te schuiven, tekent u zelf de daling van de magnetisatie van ijzer, of de ordening van een antiferromagneet waarvan de magnetisatie nul blijft. Het gesimuleerde monster volgt de weergave: per zijde evenveel magnetische cellen als er cellen getoond worden; wanneer de weergave gevuld is, drie kristalcellen per zijde, of de hele weergave met de module Faseovergangen. Het is periodiek aan de randen. Het is minstens zo groot als de reikwijdte van de koppelingen vraagt, zodat een spin aan de andere kant van de rand niet zijn eigen kopie tegenkomt: zeven cellen voor ijzer, waarvan de koppelingen tien schillen van buren bestrijken. In het venster met de krommen warmt de knop Monte-Carlo duizenden spins op vanuit de ordening en zet de punten naast de krommen van het gemiddelde veld. De ordeningstemperatuur van Monte-Carlo is lager en ligt dichter bij de meting: MnF₂ ordent rond 70 K, tegenover 87 K in gemiddeld veld en 67 K gemeten.
Een magnetische ordening heeft haar eigen symmetrie: de operaties van de ruimtegroep die elk moment op zichzelf terugbrengen, of op het tegengestelde moment als men ze combineert met de tijdsomkering 1′, die alle momenten omdraait. Ze vormen een magnetische groep, een van de 1651 Shubnikov-groepen. Het onderdeel Magnetisme benoemt die in de twee notaties van de tabellen, BNS en OG (MnF₂: P4₂′/mnm′; MnO: Cc2/c, waarvan de translatie c/2 van de verdubbelde cel de momenten omkeert), en zegt in welke richtingen elke positie haar moment kan dragen. In het venster met de krommen toont het neutronenpoederpatroon wat de neutronen zien, die gevoelig zijn voor de momenten: in kleur de magnetische lijnen, bij een antiferromagneet tussen die van het kristal — de (½ ½ ½) van MnO, waarmee Shull en Smart in 1949 het antiferromagnetisme ontdekten.
In een geordende magneet plant een kleine afwijking van één spin zich als een golf voort naar zijn buren: dat is een spingolf, en haar kwantum is het magnon, zoals het fonon dat is van een trilling. In het venster met de krommen tekent Laue hun energie langs het pad door de Brillouin-zone, uitgaande van dezelfde koppelingen J. In een ferromagneet begint ze bij nul als k² (ijzer); in een antiferromagneet als k (MnF₂, MnO). De anisotropie D, die de momenten op hun as vastlegt, opent een kloof aan de onderkant van de magnonen. Precies deze krommen meet inelastische neutronenverstrooiing, en daaruit komen de koppelingen van de voorbeelden.
De anisotropie is ook in een veld te zien. In het venster met de krommen tekent Laue de magnetisatie M als functie van het veld B, bij lage temperatuur (5 % van de ordeningstemperatuur), met het veld langs de momenten en dwars erop. Dwars erop kantelen de momenten geleidelijk naar het veld toe en groeit M lineair. Langs de momenten blijft M eerst bijna nul; dan, bij het spin-flopveld, klappen de momenten in één keer om, loodrecht op het veld, en springt M naar de vorige rechte. Zonder anisotropie gebeurt dit omklappen al bij het kleinste veld; hoe groter D, hoe later het komt. Met D = 0,02 meV klapt MnF₂ om bij ongeveer 9,5 T, tegenover 9,27 T gemeten.
De magnetische groep zegt ook wat het kristal kan. Een nettomoment is alleen toegestaan als een richting onder al zijn operaties vast blijft: zo is het bij een ferromagneet, en bij licht gekantelde antiferromagneten, zwakke ferromagneten. Het lineaire magneto-elektrische effect, een elektrisch veld dat het kristal magnetiseert, vereist dat de groep tegelijk de inversie en de tijdsomkering breekt. Het onderdeel Magnetisme zegt van beide of ze zijn toegestaan, en geeft de vorm van de magneto-elektrische tensor α. Het voorbeeld chroomoxide Cr₂O₃, een antiferromagnetische verwant van robijn, is het schoolvoorbeeld: zijn groep R-3′c′ bevat noch de inversie noch de tijdsomkering, maar wel hun product; α heeft er twee componenten, a in het vlak en b langs c. Dzyaloshinskii voorspelde het effect in 1959 met alleen dit symmetrieargument, en Astrov mat het een jaar later.
Faseovergangen: gebroken symmetrie, orde en wanorde
Wat de theorie zegt
Bij afkoeling veranderen veel kristallen van structuur zonder te smelten. Bariumtitanaat BaTiO₃, kubisch boven 393 K, wordt tetragonaal: zijn titaniumionen verschuiven allemaal naar dezelfde kant en het kristal polariseert; het is ferro-elektrisch. In SrTiO₃ draaien onder 105 K de TiO₆-octaëders een beetje, afwisselend van de ene cel naar de volgende. In β-messing, CuZn, bezetten koper en zink boven 741 K willekeurig de posities van een kubisch ruimtelijk gecentreerd rooster; daaronder neemt het koper de hoekpunten en het zink de centra. Telkens behoudt de lage fase slechts een deel van de symmetrieën van de hoge fase: haar ruimtegroep H is een ondergroep van de groep G van de hoge fase. Een overgang is dus stap voor stap af te lezen in de lijst van de maximale ondergroepen van G, die waarbij tussen hen en G geen andere ondergroep ligt.
Een ondergroep verliest ofwel rotaties, ofwel translaties. Behoudt ze alle translaties en verliest ze rotaties, dan is ze translationengleiche (t): de cel blijft dezelfde, en het kristal valt uiteen in oriëntatiedomeinen, de tweelingen, evenveel als de puntgroep operaties heeft verloren. Behoudt ze de rotaties en verliest ze translaties, dan is ze klassengleiche (k): de cel wordt groter, en het kristal valt uiteen in antifasedomeinen, verschoven over een verloren translatie. De index zegt hoeveel operaties verloren gaan: 2 voor de overgang van CuZn van Im-3m naar Pm-3m, die de centreringstranslatie verliest.
Landau (1937) beschrijft de overgang met een ordeparameter η, nul in de hoge fase en verschillend van nul in de lage fase: de polarisatie van BaTiO₃, de hoek van de octaëders van SrTiO₃, het verschil in bezetting van de twee posities van CuZn. De vrije energie wordt ontwikkeld in machten van η, met alleen de termen die de symmetrie van de hoge fase toestaat. Is een kubische term toegestaan, dan is de overgang van de eerste orde: η springt, zoals in Cu₃Au. Anders kan ze continu zijn. Een vervorming valt uiteen in symmetriemodi, elk verbonden met een irreducibele representatie van de hoge groep; de modus die de ordeparameter draagt, zegt welke instabiliteit de overgang heeft gedreven. Cochran (1960) verbond die met de trillingen: bij het naderen van de overgang daalt de frequentie van één fonon, de zachte modus, naar nul, en zijn bevroren vorm is de lage fase.
In een legering komt de orde uit de energie van paren buren. Bragg en Williams (1934) gaven er het gemiddelde veld van: elke positie ziet de gemiddelde samenstelling van haar buren. Net als bij het magnetisme verwaarloost het de fluctuaties en overschat het de ordeningstemperatuur; Monte-Carlo neemt ze mee. De soortelijke warmte en de susceptibiliteit van de orde bereiken bij de overgang een maximum, en de Binder-cumulant gaat van 2/3, in de geordende toestand, naar 0. Hetzelfde model beschrijft de ionen die de elektrode van een batterij binnengaan: de spanning van de cel is hun chemische potentiaal, en ze maakt een sprong waar de ionen zich ordenen.
De formules
In Laue
Dit hoofdstuk beschrijft de module Faseovergangen, die het abonnement ontsluit. Op het tabblad Simulaties van de werkplaats Kristal geeft het onderdeel Faseovergangen de maximale ondergroepen van de groep van het kristal: symbool, nummer, t of k en index. Een klik beschrijft de gekozen ondergroep: haar cel, haar oorsprong, haar geconjugeerden en de domeinen die zich bij afkoeling vormen, oriëntaties × translaties. De k-ondergroepen van index 2 tot 4 worden aangeboden, die welke de cel hoogstens viermaal vergroten. Afdalen brengt het kristal in de ondergroep, in haar standaardinstelling: nieuwe cel, nieuwe oorsprong, en elke positie die zich splitst krijgt een nummer (Ti, daarna Ti_1 en Ti_2). Dit is ongedaan te maken, de afgelegde weg blijft boven de lijst staan, en Terug gaat één stap terug.
Eenmaal afgedaald verplaatst u de atomen of typt u de posities van een gemeten structuur: Laue meet de vervorming ten opzichte van de hoogste groep, in Å voor elke positie. De schuifregelaar Getoond varieert die in de 3D-weergave, van 0 % (de structuur van de hoge fase) tot 200 % (de vervorming vergroot). De vervorming valt uiteen in symmetriemodi, elk met haar golfvector (Γ, X, M, R…), haar representatie en haar amplitude. Laue benoemt vervolgens de ordeparameter: zijn representatie, zijn dimensie, de kubische en quartische invarianten, en of de overgang continu kan zijn (voorwaarde van Landau) en commensurabel kan blijven (voorwaarde van Lifshitz). Het berekent ook de fononen van de hoge fase, gerangschikt per representatie, en zegt of de modus van de ordeparameter de zachte modus is. Met zijn veren vindt BaTiO₃ inderdaad zijn instabiele polaire modus; bij SrTiO₃ mist het model de instabiliteit van de octaëders, en Laue zegt dat.
Landau–Devonshire opent het model van BaTiO₃ en PbTiO₃ met de gepubliceerde coëfficiënten: de polarisatie en de permittiviteit als functie van de temperatuur, de drie overgangen van BaTiO₃ (392, 283 en 202 K), de frequentie van de zachte modus via de relatie van Lyddane–Sachs–Teller, en de hysteresislus bij de gekozen temperatuur.
Voor orde–wanorde deelt u een positie van een kristal tussen twee elementen (inspector van de positie, Deze positie met een ander element delen) en daalt u daarna af naar een ondergroep waarin die positie zich splitst: α-ijzer met Cu 50 % en Zn 50 %, naar Pm-3m (β-messing); koper met Cu 75 % en Au 25 %, naar Pm-3m van index 4 (Cu₃Au). Het onderdeel toont dan de orde η, en Orde–wanorde… opent het venster van de legering. Geef de overgangstemperatuur op (voor CuZn, Cu₃Au, CuAu, FeCo en CuPd wordt de gemeten waarde voorgesteld): Laue leidt er de ordeningsenergie V uit af, tekent η volgens Bragg–Williams en volgens Monte-Carlo en, met Monte-Carlo, de soortelijke warmte, de susceptibiliteit en de Binder-cumulant. Het Monte-Carlo van CuZn ordent zich rond 0,8 van de temperatuur van het gemiddelde veld, zoals het Ising-model voorspelt. Hoge resolutie laat acht ketens lopen in plaats van twee, met tweemaal zoveel punten, voor gladdere krommen. De schuifregelaar T en Deze ordening in het kristal zetten geven elke positie de bezetting van het gemiddelde veld: de superstructuurlijnen verschijnen in het poederpatroon, scherp voor Cu₃Au, zwak met röntgenstralen voor CuZn, waarvan de twee atomen bijna hetzelfde aantal elektronen hebben.
Het voorbeeld LiCoO₂ opent de insertiespanning: wanneer een kristal een mobiel ion bevat (Li, Na, Mg…), biedt het onderdeel Insertiespanning… aan. Elke positie is vol of leeg, met een afstoting V₁ tussen eerste buren en V₂ tussen tweede buren; een Monte-Carlo waarin de ionen in- en uitgaan, geeft de spanning als functie van de vulling x, haar afgeleide dx/dμ en de ordening in rijen. Met de standaardwaarden smelten de lithiumrijen bij x = ½ rond 330 K, zoals gemeten, met een spanningssprong van ongeveer 0,1 V. Het venster zegt ook wat dit eenvoudige model niet bevat.
Ten slotte brengt de module het grote monster van het magnetische Monte-Carlo: de hele weergave gevuld met spins (zie Magnetisme).
Vergelijken met databanken
Wat de praktijk zegt
Een model is maar zoveel waard als de vergelijking met de meting. Voor veel kristallen staan de aanvaarde waarden in open databanken: gemeten dichtheden en brekingsindices, bandkloven en diëlektrische constanten berekend met de dichtheidsfunctionaaltheorie (DFT). Die berekeningen zijn waardevol maar niet onfeilbaar: hun bandkloven zijn vaak 30 tot 50 % te klein. U moet dus altijd weten of een getal gemeten of berekend is.
In Laue
Op het tabblad Opbouw van de werkplaats Kristal opent het onderdeel Referentiewaarden een venster dat, alleen op uw verzoek, Wikidata (gemeten dichtheden en brekingsindices), refractiveindex.info (gemeten brekingsindices), AFLOW (berekende bandkloven en dichtheden) en, met een gratis sleutel, Materials Project (berekende bandkloven, dichtheden, ε∞, ε(0) en brekingsindices) raadpleegt. Laue verstuurt alleen de formule en het nummer van de ruimtegroep. Elke waarde wordt getoond met haar aard (Meting of Berekening), haar bron en een link, naast de waarde van Laue.
De tutor
Wat de didactiek zegt
Symmetrie leert men door ermee te werken, en door zich te vergissen. Een nuttige oefening controleert het antwoord en zegt waarom het fout is. Ze geeft hints zonder alles te verklappen, en toont de uitwerking wanneer men vastzit.
In Laue
De afdeling Oefeningen (Tutor) heeft een keuze van publiek (Ontwerp, Onderwijs, Wetenschap) en ordent de oefeningen per thema: eerste stappen, vlakgroepen, friezen, quasikristallen, roosters en dichtheden, ruimtegroepen en klassen, Wyckoff-posities, structuren opbouwen, diffractie en uitdovingen, poederpatronen, bandenstructuren.
Een document uit de afdeling Oefeningen (Tutor) opent met het tutorpaneel: één opdracht per stap, een knop Controleren en hints, één tegelijk. De engine controleert: elke equivalente positie is goed. Een fout antwoord wordt uitgelegd, bijvoorbeeld „Na1 ligt op 8c (plaatssymmetrie -43m), niet op 4a”, of, bij een groep, wat de voorgestelde groep meer of minder heeft dan het motief. Na een goed antwoord legt de uitwerking uit waarom; zijn de hints op, dan toont Oplossing tonen de oplossing en kunt u verder. Sommige oefeningen verbergen de groep of de symmetrie-elementen, omdat het aan u is om ze te vinden.

Afdrukken en stof
Wat de theorie zegt
Een patroon dat gedrukt wordt, moet naadloos aansluiten: de rechterrand van een tegel moet precies de linkerrand van de volgende voortzetten. Voor een rechthoekig rooster is dat het rechte rapport. Voor een gecentreerd of hexagonaal rooster verspringt de natuurlijke tegel van rij tot rij: bij het verspringend rapport zakt elke kolom een halve tegel, en bij het halfsteens rapport verschuift elke rij. De scherpte hangt af van de resolutie: 300 punten per inch voor gewoon drukwerk, meer voor fijn textiel.
In Laue
Afdruk of stof… exporteert alleen het motief, zonder cel of symbolen, op een fysieke maat: u stelt de ribbe van de cel in centimeters in. De formaten zijn PDF en SVG als vectorbestand, scherp op elke maat, en PNG en TIFF op 150, 300 of 600 dpi, met de resolutie in het bestand vastgelegd. De achtergrond kan transparant zijn. De maat is een pagina (A4 tot A2, Letter, Tabloid), een vrije maat of een naadloos rapport: recht, verspringend of halfsteens. Voor een drukkerij krijgt de PDF 3 mm afloop, snijtekens en het profiel sRGB. Voor zeefdruk leveren de kleurscheidingen één film per kleur, samen in een ZIP. De SVG kan één laag per kleur hebben. De DXF, in millimeters, dient voor lasersnijden en de plotter. De menu's Exporteren leveren ook het palet van het motief, voor Adobe (ASE), GIMP en Inkscape (GPL) of Procreate. Een mandala heeft een eigen afdrukdialoog, op zijn diameter in centimeters.
Een kristal in 3D printen
Wat de theorie zegt
Een model dat u in de hand houdt, begrijpt u anders dan een afbeelding: u telt de buren van een atoom met de vingertop. Een 3D-printer brengt het materiaal laag voor laag aan, van onder naar boven. Hij vraagt drie dingen:
- een gesloten object, dat wil zeggen een volume zonder gaten;
- een werkelijke grootte, in millimeter;
- een object dat overeind blijft: een dunne punt breekt, een los atoom valt eraf, en een deel dat meer dan ongeveer 45° overhelt, heeft een steunstructuur nodig. De programma's die de print voorbereiden (PrusaSlicer, Bambu Studio, Cura, OrcaSlicer) voegen die steunstructuren zelf toe, in boomvorm, afgestemd op de printer en het materiaal.
Twee bestandsformaten overheersen. STL wordt overal gelezen, maar kent kleur noch eenheid. 3MF, het huidige formaat van de programma's die de print voorbereiden, bewaart de millimeters, de kleuren en meerdere onderdelen in één object. Een printer met meerdere materialen kan dan elk element zijn eigen filament geven.
In Laue
In de werkplaats Kristal opent 3D-printen… het printvenster. Daarin kiest u:
- het formaat, 3MF of STL;
- het aantal cellen langs a, b en c (standaard één cel);
- de Langste zijde (mm) van het object;
- de Diameter van de bindingen (mm): standaard 2,5 mm, met een waarschuwing onder 2 mm.
Bindingen die het object verlaten, worden nooit geprint. Atomen die door geen enkele binding worden vastgehouden, worden verwijderd, tenzij u Atomen zonder binding behouden aanvinkt. Laue voegt geen steunstructuren toe: die laat u door het printprogramma maken, waarvan de boomvormige steunstructuren goed passen bij een model van bollen en staafjes.
Het voorbeeld toont het object zoals het geprint wordt, op het printbed, met het aantal atomen en onderdelen. Valt het object uiteen in meerdere onderdelen, dan volstaat het vaak cellen toe te voegen om ze te verbinden. Exporteren… bewaart het bestand.

Presenteren en exporteren
In Laue
In de werkplaats Kristal legt Weergave bewaren de oriëntatie, de zoom en de weergave-instellingen vast; bewaarde weergaven reizen mee in het document. Presenteren verbergt de panelen en toont de weergaven na elkaar, met de pijltoetsen. Afbeelding exporteren bewaart de weergave als PNG, voor een dia, of als vector-PDF, voor een artikel of een syllabus, met de resolutie die in de instellingen is vastgelegd. Hetzelfde menu bewaart een Draaivideo (MP4): acht seconden waarin het kristal één keer om zichzelf draait, om de celas die het dichtst bij de verticaal ligt.






































