Kristallografie in het kort
Een paar pagina's om te plaatsen wat Laue doet. Ze laten zien wat een kristal is en hoe men de symmetrie ervan beschrijft. Daarna laten ze zien hoe diffractie het zichtbaar maakt, en via welke stappen men van een onbekend monster tot de posities van zijn atomen komt.
Een kristal: een rooster en een basis
Een kristal is een rangschikking van atomen die zich identiek herhaalt in de drie richtingen van de ruimte. Het wordt in twee delen beschreven.
- Het rooster is de verzameling translaties die het kristal onveranderd laten. Het bestaat uit punten, zonder atomen.
- De basis, of het motief, is de groep atomen die op elk roosterpunt wordt geplaatst.
Kort samengevat: kristal = rooster + basis. Drie vectoren a, b, c brengen het rooster voort, en het parallellepipedum dat ze opspannen is de eenheidscel. Haar zes parameters (a, b, c, α, β, γ) en de coördinaten van de atomen, in fracties van deze vectoren, volstaan om het hele kristal te beschrijven.
Er zijn twee soorten cellen:
- een primitieve cel bevat slechts één roosterpunt;
- een conventionele cel is soms groter, maar haar ribben volgen de symmetrie. De kubisch vlakgecentreerde cel van steenzout bevat vier roosterpunten.
In het vlak is het idee hetzelfde met twee vectoren: behang, een tegelvloer of een stof zijn “tweedimensionale kristallen”.


De formules
Een roosterpunt, en een willekeurig punt in fractionele coördinaten:
De metrische tensor bevat de zes celparameters; hij geeft de afstanden, de hoeken en het volume:
Symmetrie, laag voor laag
Periodiciteit beperkt de mogelijke symmetrieën sterk. Een rooster kan alleen rotatieassen van orde 1, 2, 3, 4 of 6 hebben: dat is de kristallografische restrictie. Een regelmatige betegeling met vijfhoeken is onmogelijk, net als een kristal met vijftallige symmetrie. De symmetrieën worden daarom in lagen ingedeeld, die elk op de vorige steunen.
- De puntgroep omvat de rotaties, spiegelingen en de inversie die een punt vast laten. Ze zegt hoe het kristal er van ver uitziet, zonder zijn atomen te zien: de vorm van zijn vlakken, de anisotropie van zijn eigenschappen. Er zijn er 32. Ze worden getekend in stereografische projectie en verdeeld over 7 kristalstelsels, van triklien tot kubisch.
- De Bravais-roosters zijn de 14 manieren om roosterpunten in de ruimte te ordenen: primitief (P), ruimtelijk gecentreerd (I), vlakgecentreerd (F), eenzijdig vlakgecentreerd (A, B of C), romboëdrisch (R).
- De ruimtegroep verenigt beide. Ze voegt operaties toe die geen tegenhanger in de puntgroep hebben: schroefassen (een rotatie gevolgd door een fractie van een translatie, zoals 21 of 42) en glijspiegelvlakken (een spiegeling gevolgd door een halve translatie). Er zijn 230 ruimtegroepen, en 17 vlakgroepen in het vlak. Hun Hermann–Mauguin-symbool, zoals
Fm-3mofP2_1/c, geeft het roostertype en daarna de symmetrie-elementen langs de hoofdrichtingen. - De Wyckoff-posities delen de punten van de cel in naar hun lokale symmetrie. Een atoom op een symmetrie-element heeft minder kopieën in de cel dan een atoom op een algemene positie. Het product van zijn multipliciteit en de orde van zijn plaatssymmetrie is constant. Dat is de taal van structuurbeschrijvingen: “Na op 4a, Cl op 4b”.
| In het vlak | In de ruimte | |
|---|---|---|
| Kristalstelsels | 4 | 7 |
| Puntgroepen | 10 | 32 |
| Bravais-roosters | 5 | 14 |
| Vlakgroepen, ruimtegroepen | 17 | 230 |
Symmetrie is ook te zien in de fysische eigenschappen. Volgens het principe van Neumann heeft elke eigenschap van een kristal minstens de symmetrie van zijn puntgroep. Een kubisch kristal is dus optisch isotroop. Piëzo-elektriciteit daarentegen vereist dat er geen symmetriecentrum is.

In Laue doorloopt de werkplaats Betegeling de 17 vlakgroepen en de 7 friesgroepen. De werkplaats Kristal doorloopt de 230 ruimtegroepen, met hun Wyckoff-posities, hun symmetrie-elementen in de cel en hun stereogrammen.
De formules
Een symmetrieoperatie in Seitz-notatie: een lineair deel en een translatie (fractioneel bij een schroefas of een glijspiegelvlak):
De kristallografische restrictie: in een roosterbasis is een matrix van gehele getallen, en dus ook haar spoor. Voor een rotatie over :
Een Wyckoff-positie: haar multipliciteit (in de conventionele cel), de orde van haar plaatssymmetrie , de orde van de puntgroep en het aantal roosterpunten in de cel (1 voor P, 2 voor I en C, 4 voor F):
Atomen zien: diffractie
De afstanden tussen atomen, in de orde van een ångström (10−10 m), zijn veel te klein voor een optische microscoop. Daarom wordt het kristal belicht met een golf van vergelijkbare golflengte: röntgenstraling, neutronen of elektronen. Elk atoom verstrooit een beetje van de golf. Omdat het kristal periodiek is, tellen deze golven alleen in bepaalde richtingen op, waar ze scherpe vlekken vormen: de reflecties. Max von Laue nam dit in 1912 waar; William Lawrence Bragg gaf het jaar daarop de wet ervan.
- Waar het kristal diffracteert: de wet van Bragg. Men kan het kristal zien als families van evenwijdige roostervlakken, aangeduid met hun Miller-indices (h k l) en op afstand dhkl van elkaar. Een familie reflecteert de golf wanneer 2 d sin θ = n λ. Elke reflectie komt overeen met een punt van het reciproke rooster, op afstand 1/d van de oorsprong: de geometrie van het diffractiepatroon geeft dus de cel.
- Met welke intensiteit: de structuurfactor. De intensiteit van elke reflectie hangt af van de positie en de aard van de atomen in de cel, via de structuurfactor Fhkl. Hij is het die iets zegt over de basis.
- Systematische uitdovingen. Sommige reflecties zijn nul, welke atomen er ook zijn. Een gecentreerd rooster dooft hele families uit, een schroefas of een glijspiegelvlak dooft andere uit. Deze uitdovingen verraden het roostertype en een deel van de ruimtegroep.
- De Laue-klasse. Het diffractiepatroon is altijd centrosymmetrisch (dat is de wet van Friedel): het toont de symmetrie van de puntgroep, aangevuld met een inversiecentrum, haar Laue-klasse.

In Laue wordt de diffractie van een betegeling, een quasikristal of een kristal bij elke wijziging berekend. U ziet de toegestane reflecties, de reflecties die de groep uitdooft en de reden van elke uitdoving.
De formules
Het reciproke rooster (conventie van de kristallografen, zonder ) en de afstand tussen roostervlakken:
De wet van Bragg en haar equivalent, de Laue-voorwaarde (bol van Ewald, ):
De structuurfactor, een som over de atomen van de cel (verstrooiingsfactor , Debye–Waller-factor ), en de intensiteit:
Een uitdoving: een F-rooster plaatst een atoom op en op , , , zodat
De wet van Friedel (zonder anomale verstrooiing): , dus .
Sondes en methoden
Drie sondes vullen elkaar aan:
- röntgenstraling, verstrooid door de elektronen: de methode van elk laboratorium, met een buis of een synchrotron;
- neutronen, verstrooid door de atoomkernen. Ze zien lichte atomen zoals waterstof, onderscheiden buren in het periodiek systeem en brengen magnetische ordening aan het licht; er is een reactor of een spallatiebron voor nodig;
- elektronen, die zo sterk wisselwerken dat een nanokristal volstaat, in een elektronenmicroscoop.
Het monster bepaalt vervolgens de methode:
- Aan een éénkristal. De Laue-methode belicht een stilstaand kristal met witte (polychromatische) straling: de opname toont zijn symmetrie en dient om het te oriënteren. Een moderne diffractometer draait het kristal in een monochromatische bundel en meet duizenden reflecties, één voor één: de koninklijke weg naar een volledige structuur.
- Aan poeder. Duizenden willekeurig georiënteerde kristallieten geven voor elke familie van vlakken een diffractiekegel. De Debye–Scherrer-film toont die als bogen; een diffractometer rolt hem uit tot een grafiek van de intensiteit tegen 2θ. Het patroon is de vingerafdruk van een fase. De positie van de lijnen geeft de cel, hun intensiteit de inhoud van de cel, hun breedte de grootte van de kristallieten (formule van Scherrer).

Een Laue-opname lezen. Elke vlek komt van een familie van vlakken die uit de witte bundel de Bragg-golflengte heeft genomen. De vlakken werken als een spiegel: hun normaal is de bissectrice van de hoek tussen de bundel en de straal van het kristal naar de vlek. Uit de positie van de vlek op de film en de afstand van de film volgt dus de richting van de normaal, en daarna haar indices (h k l), door haar op de assen van de cel te projecteren. De golflengte van elke vlek blijft onbekend: de opname geeft de oriëntatie van het kristal en zijn Laue-klasse, niet zijn afstanden. In Laue volgt het Laue-diagram de weergave van de werkplaats Kristal, en wijzen naar een vlek toont haar indices.
![Drie Laue-diagrammen: steenzout langs [001] in transmissie, kwarts langs c, steenzout bij terugkaatsing](../../../img/laue-pattern.jpg)
De formules
De golflengte van een neutron met snelheid , en van een elektron versneld door de spanning (met de relativistische correctie):
De formule van Scherrer: de grootte van de kristallieten, uit de halfwaardebreedte van een lijn (in radialen, zonder instrumentele verbreding; ):
Van meting tot structuur
Van een onbekend monster tot de lijst van atoomposities verloopt de werkwijze in vier stappen.
- Identificeren. Het poederpatroon wordt vergeleken met een databank van bekende fasen. Dat zijn structuurdatabanken zoals de vrije Crystallography Open Database, of patroondatabanken zoals het Powder Diffraction File van het ICDD. Meestal is de stof al bekend en houdt de analyse daar op.
- Indiceren. Anders zoekt men de cel die aan alle lijnen indices (h k l) toekent. Voor een kubische cel volstaat het te zien dat de waarden van 1/d² zich verhouden als de gehele getallen h² + k² + l². De uitdovingen geven daarna de verenigbare ruimtegroepen.
- Oplossen. De meting geeft de intensiteit van de reflecties, |F|², maar niet hun fase. Zonder fase kan de elektronendichtheid niet worden samengesteld: dat is het faseprobleem. Er zijn verschillende manieren om het te omzeilen:
- de Patterson-functie, die geen fasen nodig heeft en de vectoren tussen atomen toont;
- de directe methoden, die de fasen raden via statistische relaties (Nobelprijs 1985);
- charge flipping, dat afwisselt tussen de reële ruimte en de reciproke ruimte.
- Verfijnen en valideren. Het model wordt met de kleinste-kwadratenmethode aan de metingen aangepast: posities, thermische beweging en, bij poeder, het hele profiel van het patroon (Rietveld-methode). Overeenstemmingsfactoren zoals R en χ² zeggen of het model goed is.
In Laue berekent de werkplaats Kristal het poederpatroon van een structuur, met of zonder de echte atomen. Ze leest een echte meting in en verfijnt die (cel, nulpunt, lijnprofiel, achtergrond). Ze indiceert een onbekende meting en stelt de verenigbare groepen voor. De Fourier-synthese van de betegelingen laat ook het faseprobleem zien: met de echte fasen komt het motief terug; met willekeurige fasen verdwijnt het.
De formules
De elektronendichtheid is de Fourier-getransformeerde van de structuurfactoren, die elk een modulus en een fase hebben; de meting geeft alleen de modulus:
De Patterson-functie heeft geen fasen nodig; haar pieken liggen bij de vectoren tussen atomen:
De Rietveld-verfijning minimaliseert het gewogen verschil tussen het gemeten patroon en het berekende patroon , punt voor punt; het resultaat wordt beoordeeld met en ( punten, parameters):
Verder lezen
- De International Tables for Crystallography, deel A, het naslagwerk voor vlakgroepen en ruimtegroepen.
- De educatieve brochures van de IUCr, kort en gratis.
- De Bilbao Crystallographic Server, voor groepen, hun ondergroepen en hun Wyckoff-posities.
- De Crystallography Open Database, honderdduizenden structuren in CIF die Laue kan openen.
Voor de praktijk beschrijft de handleiding elke werkplaats, en de voorbeelden openen met één klik in Laue.