Laue
Nederlands

Kristallografie in het kort

Een paar pagina's om te plaatsen wat Laue doet. Ze laten zien wat een kristal is en hoe men de symmetrie ervan beschrijft. Daarna laten ze zien hoe diffractie het zichtbaar maakt, en via welke stappen men van een onbekend monster tot de posities van zijn atomen komt.

Een kristal: een rooster en een basis

Een kristal is een rangschikking van atomen die zich identiek herhaalt in de drie richtingen van de ruimte. Het wordt in twee delen beschreven.

Kort samengevat: kristal = rooster + basis. Drie vectoren a, b, c brengen het rooster voort, en het parallellepipedum dat ze opspannen is de eenheidscel. Haar zes parameters (a, b, c, α, β, γ) en de coördinaten van de atomen, in fracties van deze vectoren, volstaan om het hele kristal te beschrijven.

Er zijn twee soorten cellen:

In het vlak is het idee hetzelfde met twee vectoren: behang, een tegelvloer of een stof zijn “tweedimensionale kristallen”.

Een betegeling van vlakgroep p4gm
In het vlak: een motief herhaald door het rooster en door de symmetrieën van vlakgroep p4gm.
De eenheidscel van steenzout en haar viertallige assen
In de ruimte: de kubisch vlakgecentreerde cel van steenzout, met haar viertallige assen.
De formules

Een roosterpunt, en een willekeurig punt in fractionele coördinaten:

r=u a+v b+w c,u,v,w∈Zx=x a+y b+z c\mathbf{r} = u\,\mathbf{a} + v\,\mathbf{b} + w\,\mathbf{c},\quad u, v, w \in \mathbb{Z} \qquad\qquad \mathbf{x} = x\,\mathbf{a} + y\,\mathbf{b} + z\,\mathbf{c}

De metrische tensor GG bevat de zes celparameters; hij geeft de afstanden, de hoeken en het volume:

G=(a2abcos⁡γaccos⁡βabcos⁡γb2bccos⁡αaccos⁡βbccos⁡αc2),∣Δx∣2=ΔxTG Δx,V=det⁡GG = \begin{pmatrix} a^2 & ab\cos\gamma & ac\cos\beta \\ ab\cos\gamma & b^2 & bc\cos\alpha \\ ac\cos\beta & bc\cos\alpha & c^2 \end{pmatrix},\qquad |\Delta\mathbf{x}|^2 = \Delta\mathbf{x}^{\mathsf T} G\,\Delta\mathbf{x},\qquad V = \sqrt{\det G}

Symmetrie, laag voor laag

Periodiciteit beperkt de mogelijke symmetrieën sterk. Een rooster kan alleen rotatieassen van orde 1, 2, 3, 4 of 6 hebben: dat is de kristallografische restrictie. Een regelmatige betegeling met vijfhoeken is onmogelijk, net als een kristal met vijftallige symmetrie. De symmetrieën worden daarom in lagen ingedeeld, die elk op de vorige steunen.

  1. De puntgroep omvat de rotaties, spiegelingen en de inversie die een punt vast laten. Ze zegt hoe het kristal er van ver uitziet, zonder zijn atomen te zien: de vorm van zijn vlakken, de anisotropie van zijn eigenschappen. Er zijn er 32. Ze worden getekend in stereografische projectie en verdeeld over 7 kristalstelsels, van triklien tot kubisch.
  2. De Bravais-roosters zijn de 14 manieren om roosterpunten in de ruimte te ordenen: primitief (P), ruimtelijk gecentreerd (I), vlakgecentreerd (F), eenzijdig vlakgecentreerd (A, B of C), romboëdrisch (R).
  3. De ruimtegroep verenigt beide. Ze voegt operaties toe die geen tegenhanger in de puntgroep hebben: schroefassen (een rotatie gevolgd door een fractie van een translatie, zoals 21 of 42) en glijspiegelvlakken (een spiegeling gevolgd door een halve translatie). Er zijn 230 ruimtegroepen, en 17 vlakgroepen in het vlak. Hun Hermann–Mauguin-symbool, zoals Fm-3m of P2_1/c, geeft het roostertype en daarna de symmetrie-elementen langs de hoofdrichtingen.
  4. De Wyckoff-posities delen de punten van de cel in naar hun lokale symmetrie. Een atoom op een symmetrie-element heeft minder kopieën in de cel dan een atoom op een algemene positie. Het product van zijn multipliciteit en de orde van zijn plaatssymmetrie is constant. Dat is de taal van structuurbeschrijvingen: “Na op 4a, Cl op 4b”.
In het vlakIn de ruimte
Kristalstelsels47
Puntgroepen1032
Bravais-roosters514
Vlakgroepen, ruimtegroepen17230

Symmetrie is ook te zien in de fysische eigenschappen. Volgens het principe van Neumann heeft elke eigenschap van een kristal minstens de symmetrie van zijn puntgroep. Een kubisch kristal is dus optisch isotroop. Piëzo-elektriciteit daarentegen vereist dat er geen symmetriecentrum is.

Stereogram van puntgroep m-3m
Het stereogram van m-3m, de puntgroep van steenzout: de 48 equivalente posities van een willekeurige richting.

In Laue doorloopt de werkplaats Betegeling de 17 vlakgroepen en de 7 friesgroepen. De werkplaats Kristal doorloopt de 230 ruimtegroepen, met hun Wyckoff-posities, hun symmetrie-elementen in de cel en hun stereogrammen.

De formules

Een symmetrieoperatie in Seitz-notatie: een lineair deel RR en een translatie t\mathbf{t} (fractioneel bij een schroefas of een glijspiegelvlak):

{R ∣ t}:x⟼R x+t\{R\,|\,\mathbf{t}\} : \mathbf{x} \longmapsto R\,\mathbf{x} + \mathbf{t}

De kristallografische restrictie: in een roosterbasis is RR een matrix van gehele getallen, en dus ook haar spoor. Voor een rotatie over 2π/n2\pi/n:

tr⁡R=1+2cos⁡2πn∈Z⟹n∈{1,2,3,4,6}\operatorname{tr} R = 1 + 2\cos\frac{2\pi}{n} \in \mathbb{Z} \quad\Longrightarrow\quad n \in \{1, 2, 3, 4, 6\}

Een Wyckoff-positie: haar multipliciteit mm (in de conventionele cel), de orde van haar plaatssymmetrie ∣S∣|S|, de orde van de puntgroep ∣P∣|P| en het aantal roosterpunten in de cel ZroosterZ_{\text{rooster}} (1 voor P, 2 voor I en C, 4 voor F):

m⋅∣S∣=∣P∣⋅Zrooster(steenzout, Fm3ˉm: Na op 4a, 4×48=48×4)m \cdot |S| = |P| \cdot Z_{\text{rooster}}\qquad\text{(steenzout, }Fm\bar{3}m\text{: Na op }4a,\ 4 \times 48 = 48 \times 4)

Atomen zien: diffractie

De afstanden tussen atomen, in de orde van een ångström (10−10 m), zijn veel te klein voor een optische microscoop. Daarom wordt het kristal belicht met een golf van vergelijkbare golflengte: röntgenstraling, neutronen of elektronen. Elk atoom verstrooit een beetje van de golf. Omdat het kristal periodiek is, tellen deze golven alleen in bepaalde richtingen op, waar ze scherpe vlekken vormen: de reflecties. Max von Laue nam dit in 1912 waar; William Lawrence Bragg gaf het jaar daarop de wet ervan.

Bragg-pieken van de Penrose-betegeling, met tientallige symmetrie
Een beroemde uitzondering: een quasikristal is niet periodiek, maar diffracteert in scherpe pieken, met een tientallige symmetrie die voor kristallen verboden is (Shechtman, 1982; Nobelprijs 2011).

In Laue wordt de diffractie van een betegeling, een quasikristal of een kristal bij elke wijziging berekend. U ziet de toegestane reflecties, de reflecties die de groep uitdooft en de reden van elke uitdoving.

De formules

Het reciproke rooster (conventie van de kristallografen, zonder 2π2\pi) en de afstand tussen roostervlakken:

ai⋅aj∗=δij,Ghkl=h a∗+k b∗+l c∗,dhkl=1∣Ghkl∣(kubisch: 1d2=h2+k2+l2a2)\mathbf{a}_i \cdot \mathbf{a}^*_j = \delta_{ij},\qquad \mathbf{G}_{hkl} = h\,\mathbf{a}^* + k\,\mathbf{b}^* + l\,\mathbf{c}^*,\qquad d_{hkl} = \frac{1}{|\mathbf{G}_{hkl}|}\qquad\text{(kubisch: } \tfrac{1}{d^2} = \tfrac{h^2+k^2+l^2}{a^2}\text{)}

De wet van Bragg en haar equivalent, de Laue-voorwaarde (bol van Ewald, ∣k∣=1/λ|\mathbf{k}| = 1/\lambda):

2 dhklsin⁡θ=n λ⟺k′−k=Ghkl2\,d_{hkl}\sin\theta = n\,\lambda \qquad\Longleftrightarrow\qquad \mathbf{k}' - \mathbf{k} = \mathbf{G}_{hkl}

De structuurfactor, een som over de atomen van de cel (verstrooiingsfactor fjf_j, Debye–Waller-factor BjB_j), en de intensiteit:

Fhkl=∑jfj e−Bjsin⁡2θ/λ2 e2πi(hxj+kyj+lzj),Ihkl∝∣Fhkl∣2F_{hkl} = \sum_j f_j\, e^{-B_j \sin^2\theta/\lambda^2}\, e^{2\pi i (h x_j + k y_j + l z_j)},\qquad I_{hkl} \propto |F_{hkl}|^2

Een uitdoving: een F-rooster plaatst een atoom op x\mathbf{x} en op x+(0,12,12)\mathbf{x} + (0,\tfrac12,\tfrac12), (12,0,12)(\tfrac12,0,\tfrac12), (12,12,0)(\tfrac12,\tfrac12,0), zodat

Fhkl=F′(1+eiπ(k+l)+eiπ(h+l)+eiπ(h+k))={4F′h,k,l alle even of alle oneven0andersF_{hkl} = F'\left(1 + e^{i\pi(k+l)} + e^{i\pi(h+l)} + e^{i\pi(h+k)}\right) = \begin{cases} 4F' & h, k, l \text{ alle even of alle oneven} \\ 0 & \text{anders} \end{cases}

De wet van Friedel (zonder anomale verstrooiing): Fhˉkˉlˉ=Fhkl∗F_{\bar h\bar k\bar l} = F_{hkl}^{*}, dus Ihˉkˉlˉ=IhklI_{\bar h\bar k\bar l} = I_{hkl}.

Sondes en methoden

Drie sondes vullen elkaar aan:

Het monster bepaalt vervolgens de methode:

Het poederpatroon van steenzout, zijn Debye–Scherrer-film en de tabel van zijn lijnen
Steenzout als poeder: de geïndiceerde lijnen, de lijnen die het F-rooster uitdooft, en de Debye–Scherrer-film.

Een Laue-opname lezen. Elke vlek komt van een familie van vlakken die uit de witte bundel de Bragg-golflengte heeft genomen. De vlakken werken als een spiegel: hun normaal is de bissectrice van de hoek tussen de bundel en de straal van het kristal naar de vlek. Uit de positie van de vlek op de film en de afstand van de film volgt dus de richting van de normaal, en daarna haar indices (h k l), door haar op de assen van de cel te projecteren. De golflengte van elke vlek blijft onbekend: de opname geeft de oriëntatie van het kristal en zijn Laue-klasse, niet zijn afstanden. In Laue volgt het Laue-diagram de weergave van de werkplaats Kristal, en wijzen naar een vlek toont haar indices.

Drie Laue-diagrammen: steenzout langs [001] in transmissie, kwarts langs c, steenzout bij terugkaatsing
Steenzout langs [001] (symmetrie 4mm), kwarts langs c (3m), daarna steenzout bij terugkaatsing.
De formules

De golflengte van een neutron met snelheid vv, en van een elektron versneld door de spanning UU (met de relativistische correctie):

λn=hmnv,λe=h2meeU(1+eU2mec2)(λe≈2,5 pm bij 200 kV)\lambda_n = \frac{h}{m_n v},\qquad \lambda_e = \frac{h}{\sqrt{2 m_e e U\left(1 + \dfrac{eU}{2 m_e c^2}\right)}}\qquad(\lambda_e \approx 2{,}5\ \text{pm bij } 200\ \text{kV})

De formule van Scherrer: de grootte τ\tau van de kristallieten, uit de halfwaardebreedte β\beta van een lijn (in radialen, zonder instrumentele verbreding; K≈0,9K \approx 0{,}9):

τ=K λβcos⁡θ\tau = \frac{K\,\lambda}{\beta\cos\theta}

Van meting tot structuur

Van een onbekend monster tot de lijst van atoomposities verloopt de werkwijze in vier stappen.

  1. Identificeren. Het poederpatroon wordt vergeleken met een databank van bekende fasen. Dat zijn structuurdatabanken zoals de vrije Crystallography Open Database, of patroondatabanken zoals het Powder Diffraction File van het ICDD. Meestal is de stof al bekend en houdt de analyse daar op.
  2. Indiceren. Anders zoekt men de cel die aan alle lijnen indices (h k l) toekent. Voor een kubische cel volstaat het te zien dat de waarden van 1/d² zich verhouden als de gehele getallen h² + k² + l². De uitdovingen geven daarna de verenigbare ruimtegroepen.
  3. Oplossen. De meting geeft de intensiteit van de reflecties, |F|², maar niet hun fase. Zonder fase kan de elektronendichtheid niet worden samengesteld: dat is het faseprobleem. Er zijn verschillende manieren om het te omzeilen:
    • de Patterson-functie, die geen fasen nodig heeft en de vectoren tussen atomen toont;
    • de directe methoden, die de fasen raden via statistische relaties (Nobelprijs 1985);
    • charge flipping, dat afwisselt tussen de reële ruimte en de reciproke ruimte.
  4. Verfijnen en valideren. Het model wordt met de kleinste-kwadratenmethode aan de metingen aangepast: posities, thermische beweging en, bij poeder, het hele profiel van het patroon (Rietveld-methode). Overeenstemmingsfactoren zoals R en χ² zeggen of het model goed is.

In Laue berekent de werkplaats Kristal het poederpatroon van een structuur, met of zonder de echte atomen. Ze leest een echte meting in en verfijnt die (cel, nulpunt, lijnprofiel, achtergrond). Ze indiceert een onbekende meting en stelt de verenigbare groepen voor. De Fourier-synthese van de betegelingen laat ook het faseprobleem zien: met de echte fasen komt het motief terug; met willekeurige fasen verdwijnt het.

De formules

De elektronendichtheid is de Fourier-getransformeerde van de structuurfactoren, die elk een modulus en een fase φhkl\varphi_{hkl} hebben; de meting geeft alleen de modulus:

ρ(x)=1V∑hkl∣Fhkl∣ eiφhkl e−2πi(hx+ky+lz)\rho(\mathbf{x}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|\, e^{i\varphi_{hkl}}\, e^{-2\pi i (hx+ky+lz)}

De Patterson-functie heeft geen fasen nodig; haar pieken liggen bij de vectoren tussen atomen:

P(u)=1V∑hkl∣Fhkl∣2cos⁡2π(hu+kv+lw)P(\mathbf{u}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|^2 \cos 2\pi(hu + kv + lw)

De Rietveld-verfijning minimaliseert het gewogen verschil tussen het gemeten patroon yiy_i en het berekende patroon yc,iy_{c,i}, punt voor punt; het resultaat wordt beoordeeld met RwpR_{wp} en χ2\chi^2 (NN punten, PP parameters):

S=∑iwi (yi−yc,i)2,wi=1σi2,Rwp=S∑iwiyi2,χ2=SN−PS = \sum_i w_i\,(y_i - y_{c,i})^2,\quad w_i = \frac{1}{\sigma_i^2},\qquad R_{wp} = \sqrt{\frac{S}{\sum_i w_i y_i^2}},\qquad \chi^2 = \frac{S}{N - P}

Verder lezen

Voor de praktijk beschrijft de handleiding elke werkplaats, en de voorbeelden openen met één klik in Laue.