Krystalografia w skrócie
Kilka stron, które pokazują, gdzie mieści się to, co robi Laue. Najpierw zobaczymy, czym jest kryształ i jak opisuje się jego symetrię. Potem zobaczymy, jak dyfrakcja pozwala go zobaczyć i przez jakie etapy przechodzi się od nieznanej próbki do położeń jej atomów.
Kryształ: sieć i motyw
Kryształ to układ atomów, który powtarza się identycznie we wszystkich trzech kierunkach przestrzeni. Opisuje się go w dwóch częściach.
- Sieć to zbiór translacji, które pozostawiają kryształ niezmienionym. Są to punkty, bez atomów.
- Motyw to grupa atomów umieszczana w każdym węźle sieci.
Często mówi się w skrócie: kryształ = sieć + motyw. Trzy wektory a, b, c rozpinają sieć, a zbudowany na nich równoległościan to komórka elementarna. Jej sześć parametrów (a, b, c, α, β, γ) i współrzędne atomów, wyrażone jako ułamki tych wektorów, wystarczają do opisu całego kryształu.
Są dwa rodzaje komórek:
- komórka prymitywna zawiera tylko jeden węzeł sieci;
- komórka konwencjonalna bywa większa, ale jej krawędzie podążają za symetrią. Regularna komórka ściennie centrowana soli kamiennej zawiera cztery węzły.
Na płaszczyźnie idea jest ta sama, tylko z dwoma wektorami: tapeta, posadzka z płytek czy tkanina to „kryształy dwuwymiarowe”.


Wzory
Węzeł sieci i dowolny punkt we współrzędnych ułamkowych:
Tensor metryczny zawiera sześć parametrów komórki; daje odległości, kąty i objętość:
Symetria, piętro po piętrze
Okresowość silnie ogranicza możliwe symetrie. Sieć może mieć tylko osie obrotu rzędu 1, 2, 3, 4 lub 6: to ograniczenie krystalograficzne. Regularny parkietaż z pięciokątów jest niemożliwy, podobnie jak kryształ o symetrii pięciokrotnej. Symetrie porządkuje się więc piętrami, z których każde opiera się na poprzednim.
- Grupa punktowa obejmuje obroty, odbicia i inwersję, które pozostawiają jeden punkt nieruchomy. Mówi, jak kryształ wygląda z daleka, bez widzenia jego atomów: kształt jego ścian, anizotropię jego właściwości. Jest ich 32. Rysuje się je w rzucie stereograficznym i dzieli na 7 układów krystalograficznych, od trójskośnego do regularnego.
- Sieci Bravais to 14 sposobów rozmieszczenia węzłów w przestrzeni: prymitywna (P), przestrzennie centrowana (I), ściennie centrowana (F), centrowana na jednej ścianie (A, B lub C), romboedryczna (R).
- Grupa przestrzenna łączy obie. Dodaje operacje, które nie mają odpowiednika punktowego: osie śrubowe (obrót połączony z ułamkiem translacji, jak 21 lub 42) i płaszczyzny poślizgu (odbicie połączone z połową translacji). Grup przestrzennych jest 230, a grup płaskich na płaszczyźnie 17. Ich symbol Hermanna–Mauguina, np.
Fm-3mlubP2_1/c, podaje typ sieci, a następnie elementy symetrii wzdłuż kierunków głównych. - Położenia Wyckoffa klasyfikują punkty komórki według ich lokalnej symetrii. Atom umieszczony na elemencie symetrii ma w komórce mniej kopii niż atom w położeniu ogólnym. Iloczyn jego krotności i rzędu jego symetrii położenia jest stały. To język opisów struktur: „Na w 4a, Cl w 4b”.
| Na płaszczyźnie | W przestrzeni | |
|---|---|---|
| Układy krystalograficzne | 4 | 7 |
| Grupy punktowe | 10 | 32 |
| Sieci Bravais | 5 | 14 |
| Grupy płaskie, grupy przestrzenne | 17 | 230 |
Symetria widoczna jest także we właściwościach fizycznych. Zgodnie z zasadą Neumanna każda właściwość kryształu ma co najmniej symetrię jego grupy punktowej. Kryształ regularny jest więc optycznie izotropowy. Piezoelektryczność wymaga natomiast braku środka symetrii.

W Laue pracownia Parkietaż obejmuje 17 grup płaskich i 7 grup fryzów. Pracownia Kryształ obejmuje 230 grup przestrzennych, z ich położeniami Wyckoffa, elementami symetrii w komórce i stereogramami.
Wzory
Operacja symetrii w notacji Seitza: część liniowa i translacja (ułamkowa dla osi śrubowej lub płaszczyzny poślizgu):
Ograniczenie krystalograficzne: w bazie sieci jest macierzą całkowitoliczbową, więc jej ślad także jest liczbą całkowitą. Dla obrotu o kąt :
Położenie Wyckoffa: jego krotność (w komórce konwencjonalnej), rząd jego symetrii położenia , rząd grupy punktowej i liczba węzłów w komórce (1 dla P, 2 dla I i C, 4 dla F):
Zobaczyć atomy: dyfrakcja
Odległości między atomami, rzędu angstrema (10−10 m), są o wiele za małe dla mikroskopu optycznego. Kryształ oświetla się więc falą o porównywalnej długości: promieniowaniem rentgenowskim, neutronami lub elektronami. Każdy atom rozprasza odrobinę fali. Ponieważ kryształ jest okresowy, te fale sumują się tylko w pewnych kierunkach, gdzie tworzą ostre plamki, refleksy. Max von Laue zaobserwował to w 1912 roku; William Lawrence Bragg podał prawo rok później.
- Gdzie kryształ ugina falę: prawo Bragga. Kryształ można widzieć jako rodziny równoległych płaszczyzn sieciowych, oznaczanych wskaźnikami Millera (h k l) i odległych od siebie o dhkl. Rodzina odbija falę, gdy 2 d sin θ = n λ. Każdy refleks odpowiada węzłowi sieci odwrotnej, odległemu o 1/d od początku układu: geometria obrazu dyfrakcyjnego daje więc komórkę.
- Z jakim natężeniem: czynnik struktury. Natężenie każdego refleksu zależy od położenia i rodzaju atomów w komórce, poprzez czynnik struktury Fhkl. To on niesie informację o motywie.
- Wygaszenia systematyczne. Niektóre refleksy są zerowe niezależnie od atomów. Sieć centrowana wygasza całe rodziny, oś śrubowa lub płaszczyzna poślizgu wygasza inne. Te braki ujawniają typ sieci i część grupy przestrzennej.
- Klasa Lauego. Obraz dyfrakcyjny jest zawsze środkowosymetryczny (to prawo Friedla): pokazuje symetrię grupy punktowej uzupełnioną o środek symetrii, czyli jej klasę Lauego.

W Laue dyfrakcja parkietażu, kwazikryształu lub kryształu jest obliczana przy każdej zmianie. Widać refleksy dozwolone, te, które grupa wygasza, i przyczynę każdego wygaszenia.
Wzory
Sieć odwrotna (konwencja krystalografów, bez ) i odległość międzypłaszczyznowa:
Prawo Bragga i jego odpowiednik, warunek Lauego (sfera Ewalda, ):
Czynnik struktury, suma po atomach komórki (czynnik rozpraszania , czynnik Debye’a–Wallera ), i natężenie:
Wygaszenie: sieć F umieszcza atom w oraz w , , , skąd
Prawo Friedla (bez rozpraszania anomalnego): , zatem .
Sondy i metody
Trzy sondy uzupełniają się nawzajem:
- promieniowanie rentgenowskie, rozpraszane przez elektrony: metoda wszystkich laboratoriów, z lampą rentgenowską lub synchrotronem;
- neutrony, rozpraszane przez jądra. Widzą lekkie atomy, takie jak wodór, rozróżniają sąsiadów w układzie okresowym i ujawniają uporządkowanie magnetyczne; potrzebny jest reaktor lub źródło spallacyjne;
- elektrony, które oddziałują tak silnie, że w mikroskopie elektronowym wystarcza nanokryształ.
Próbka wyznacza następnie metodę:
- Monokryształ. Metoda Lauego oświetla nieruchomy kryształ światłem białym: zdjęcie pokazuje jego symetrię i służy do jego orientowania. Nowoczesny dyfraktometr obraca kryształ w wiązce monochromatycznej i mierzy tysiące refleksów, jeden po drugim: to królewska droga do pełnej struktury.
- Proszek. Tysiące losowo zorientowanych krystalitów dają dla każdej rodziny płaszczyzn stożek dyfrakcyjny. Film Debye’a–Scherrera pokazuje go w postaci łuków; dyfraktometr rozwija go w dyfraktogram natężenia w funkcji 2θ. Dyfraktogram jest odciskiem palca fazy. Położenie linii daje komórkę, ich natężenie zawartość komórki, ich szerokość rozmiar krystalitów (wzór Scherrera).

Odczytywanie lauegramu. Każda plamka pochodzi od rodziny płaszczyzn, która wybrała z wiązki białej długość fali spełniającą prawo Bragga. Płaszczyzny działają jak zwierciadło: ich normalna jest dwusieczną kąta między wiązką a promieniem biegnącym od kryształu do plamki. Z położenia plamki na kliszy i odległości kliszy wyznacza się więc kierunek normalnej, a potem jej wskaźniki (h k l), rzutując ją na osie komórki. Długość fali każdej plamki pozostaje nieznana: lauegram daje orientację kryształu i jego klasę Lauego, ale nie odległości międzypłaszczyznowe. W Laue lauegram podąża za widokiem pracowni Kryształ, a wskazanie plamki pokazuje jej wskaźniki.
![Trzy lauegramy: sól kamienna wzdłuż [001] w geometrii transmisyjnej, kwarc wzdłuż c, sól kamienna w geometrii odbiciowej](../../../img/laue-pattern.jpg)
Wzory
Długość fali neutronu o prędkości i elektronu przyspieszonego napięciem (z poprawką relatywistyczną):
Wzór Scherrera: rozmiar krystalitów z szerokości połówkowej linii (w radianach, po odjęciu poszerzenia aparaturowego; ):
Od pomiaru do struktury
Droga od nieznanej próbki do listy położeń atomów składa się z czterech etapów.
- Identyfikacja. Dyfraktogram proszkowy porównuje się z bazą znanych faz. Są to bazy struktur, jak wolna Crystallography Open Database, lub bazy dyfraktogramów, jak plik PDF ICDD. Najczęściej substancja jest już znana i na tym analiza się kończy.
- Indeksowanie. W przeciwnym razie szuka się komórki, która przypisuje wskaźniki (h k l) wszystkim liniom. Dla komórki regularnej wystarczy zauważyć, że wartości 1/d² mają się do siebie jak liczby całkowite h² + k² + l². Wygaszenia dają następnie zgodne grupy przestrzenne.
- Rozwiązanie. Pomiar daje natężenie refleksów, |F|², ale nie ich fazę. Bez fazy nie da się odtworzyć gęstości elektronowej: to problem fazowy. Obchodzi się go na kilka sposobów:
- funkcja Pattersona, która obywa się bez faz i pokazuje wektory między atomami;
- metody bezpośrednie, które odgadują fazy dzięki zależnościom statystycznym (Nagroda Nobla 1985);
- charge flipping, który przechodzi na przemian między przestrzenią rzeczywistą a przestrzenią odwrotną.
- Udokładnianie i walidacja. Model dopasowuje się do pomiarów metodą najmniejszych kwadratów: położenia, drgania termiczne, a dla proszku cały profil dyfraktogramu (metoda Rietvelda). Współczynniki zgodności, takie jak R i χ², mówią, czy model jest dobry.
W Laue pracownia Kryształ oblicza dyfraktogram proszkowy struktury, z prawdziwymi atomami lub bez nich. Wczytuje rzeczywisty pomiar i go udokładnia (komórka, zero, profil linii, tło). Indeksuje nieznany pomiar i proponuje zgodne grupy. Synteza Fouriera parkietaży również pokazuje problem fazowy: z prawdziwymi fazami motyw powraca; z losowymi fazami znika.
Wzory
Gęstość elektronowa jest transformatą Fouriera czynników struktury, z których każdy ma moduł i fazę ; pomiar daje tylko moduł:
Funkcja Pattersona obywa się bez faz; jej piki leżą w wektorach między atomami:
Udokładnianie Rietvelda minimalizuje ważoną różnicę między zmierzonym dyfraktogramem a obliczonym , punkt po punkcie; wynik ocenia się za pomocą i ( punktów, parametrów):
Dalsza lektura
- International Tables for Crystallography, tom A, podstawowe źródło o grupach płaskich i grupach przestrzennych.
- Broszury edukacyjne IUCr, krótkie i bezpłatne.
- Bilbao Crystallographic Server, o grupach, ich podgrupach i ich położeniach Wyckoffa.
- Crystallography Open Database, setki tysięcy struktur w formacie CIF, które Laue potrafi otworzyć.
W praktyce przewodnik opisuje każdą pracownię, a przykłady otwierają się w Laue jednym kliknięciem.