Laue
Polski

Krystalografia w skrócie

Kilka stron, które pokazują, gdzie mieści się to, co robi Laue. Najpierw zobaczymy, czym jest kryształ i jak opisuje się jego symetrię. Potem zobaczymy, jak dyfrakcja pozwala go zobaczyć i przez jakie etapy przechodzi się od nieznanej próbki do położeń jej atomów.

Kryształ: sieć i motyw

Kryształ to układ atomów, który powtarza się identycznie we wszystkich trzech kierunkach przestrzeni. Opisuje się go w dwóch częściach.

Często mówi się w skrócie: kryształ = sieć + motyw. Trzy wektory a, b, c rozpinają sieć, a zbudowany na nich równoległościan to komórka elementarna. Jej sześć parametrów (a, b, c, α, β, γ) i współrzędne atomów, wyrażone jako ułamki tych wektorów, wystarczają do opisu całego kryształu.

Są dwa rodzaje komórek:

Na płaszczyźnie idea jest ta sama, tylko z dwoma wektorami: tapeta, posadzka z płytek czy tkanina to „kryształy dwuwymiarowe”.

Parkietaż grupy płaskiej p4gm
Na płaszczyźnie: motyw powtarzany przez sieć i przez symetrie grupy płaskiej p4gm.
Komórka soli kamiennej i jej osie czterokrotne
W przestrzeni: regularna komórka ściennie centrowana soli kamiennej z jej osiami czterokrotnymi.
Wzory

Węzeł sieci i dowolny punkt we współrzędnych ułamkowych:

r=u a+v b+w c,u,v,w∈Zx=x a+y b+z c\mathbf{r} = u\,\mathbf{a} + v\,\mathbf{b} + w\,\mathbf{c},\quad u, v, w \in \mathbb{Z} \qquad\qquad \mathbf{x} = x\,\mathbf{a} + y\,\mathbf{b} + z\,\mathbf{c}

Tensor metryczny GG zawiera sześć parametrów komórki; daje odległości, kąty i objętość:

G=(a2abcos⁡γaccos⁡βabcos⁡γb2bccos⁡αaccos⁡βbccos⁡αc2),∣Δx∣2=ΔxTG Δx,V=det⁡GG = \begin{pmatrix} a^2 & ab\cos\gamma & ac\cos\beta \\ ab\cos\gamma & b^2 & bc\cos\alpha \\ ac\cos\beta & bc\cos\alpha & c^2 \end{pmatrix},\qquad |\Delta\mathbf{x}|^2 = \Delta\mathbf{x}^{\mathsf T} G\,\Delta\mathbf{x},\qquad V = \sqrt{\det G}

Symetria, piętro po piętrze

Okresowość silnie ogranicza możliwe symetrie. Sieć może mieć tylko osie obrotu rzędu 1, 2, 3, 4 lub 6: to ograniczenie krystalograficzne. Regularny parkietaż z pięciokątów jest niemożliwy, podobnie jak kryształ o symetrii pięciokrotnej. Symetrie porządkuje się więc piętrami, z których każde opiera się na poprzednim.

  1. Grupa punktowa obejmuje obroty, odbicia i inwersję, które pozostawiają jeden punkt nieruchomy. Mówi, jak kryształ wygląda z daleka, bez widzenia jego atomów: kształt jego ścian, anizotropię jego właściwości. Jest ich 32. Rysuje się je w rzucie stereograficznym i dzieli na 7 układów krystalograficznych, od trójskośnego do regularnego.
  2. Sieci Bravais to 14 sposobów rozmieszczenia węzłów w przestrzeni: prymitywna (P), przestrzennie centrowana (I), ściennie centrowana (F), centrowana na jednej ścianie (A, B lub C), romboedryczna (R).
  3. Grupa przestrzenna łączy obie. Dodaje operacje, które nie mają odpowiednika punktowego: osie śrubowe (obrót połączony z ułamkiem translacji, jak 21 lub 42) i płaszczyzny poślizgu (odbicie połączone z połową translacji). Grup przestrzennych jest 230, a grup płaskich na płaszczyźnie 17. Ich symbol Hermanna–Mauguina, np. Fm-3m lub P2_1/c, podaje typ sieci, a następnie elementy symetrii wzdłuż kierunków głównych.
  4. Położenia Wyckoffa klasyfikują punkty komórki według ich lokalnej symetrii. Atom umieszczony na elemencie symetrii ma w komórce mniej kopii niż atom w położeniu ogólnym. Iloczyn jego krotności i rzędu jego symetrii położenia jest stały. To język opisów struktur: „Na w 4a, Cl w 4b”.
Na płaszczyźnieW przestrzeni
Układy krystalograficzne47
Grupy punktowe1032
Sieci Bravais514
Grupy płaskie, grupy przestrzenne17230

Symetria widoczna jest także we właściwościach fizycznych. Zgodnie z zasadą Neumanna każda właściwość kryształu ma co najmniej symetrię jego grupy punktowej. Kryształ regularny jest więc optycznie izotropowy. Piezoelektryczność wymaga natomiast braku środka symetrii.

Stereogram grupy punktowej m-3m
Stereogram m-3m, grupy punktowej soli kamiennej: 48 równoważnych położeń dowolnego kierunku.

W Laue pracownia Parkietaż obejmuje 17 grup płaskich i 7 grup fryzów. Pracownia Kryształ obejmuje 230 grup przestrzennych, z ich położeniami Wyckoffa, elementami symetrii w komórce i stereogramami.

Wzory

Operacja symetrii w notacji Seitza: część liniowa RR i translacja t\mathbf{t} (ułamkowa dla osi śrubowej lub płaszczyzny poślizgu):

{R ∣ t}:x⟼R x+t\{R\,|\,\mathbf{t}\} : \mathbf{x} \longmapsto R\,\mathbf{x} + \mathbf{t}

Ograniczenie krystalograficzne: w bazie sieci RR jest macierzą całkowitoliczbową, więc jej ślad także jest liczbą całkowitą. Dla obrotu o kąt 2π/n2\pi/n:

tr⁡R=1+2cos⁡2πn∈Z⟹n∈{1,2,3,4,6}\operatorname{tr} R = 1 + 2\cos\frac{2\pi}{n} \in \mathbb{Z} \quad\Longrightarrow\quad n \in \{1, 2, 3, 4, 6\}

Położenie Wyckoffa: jego krotność mm (w komórce konwencjonalnej), rząd jego symetrii położenia ∣S∣|S|, rząd grupy punktowej ∣P∣|P| i liczba węzłów w komórce ZsiecˊZ_{\text{sieć}} (1 dla P, 2 dla I i C, 4 dla F):

m⋅∣S∣=∣P∣⋅Zsiecˊ(soˊl kamienna, Fm3ˉm: Na w 4a, 4×48=48×4)m \cdot |S| = |P| \cdot Z_{\text{sieć}}\qquad\text{(sól kamienna, }Fm\bar{3}m\text{: Na w }4a,\ 4 \times 48 = 48 \times 4)

Zobaczyć atomy: dyfrakcja

Odległości między atomami, rzędu angstrema (10−10 m), są o wiele za małe dla mikroskopu optycznego. Kryształ oświetla się więc falą o porównywalnej długości: promieniowaniem rentgenowskim, neutronami lub elektronami. Każdy atom rozprasza odrobinę fali. Ponieważ kryształ jest okresowy, te fale sumują się tylko w pewnych kierunkach, gdzie tworzą ostre plamki, refleksy. Max von Laue zaobserwował to w 1912 roku; William Lawrence Bragg podał prawo rok później.

Piki Bragga parkietażu Penrose’a o symetrii dziesięciokrotnej
Słynny wyjątek: kwazikryształ nie jest okresowy, ale daje ostre piki dyfrakcyjne, z symetrią dziesięciokrotną zabronioną dla kryształów (Shechtman, 1982; Nagroda Nobla 2011).

W Laue dyfrakcja parkietażu, kwazikryształu lub kryształu jest obliczana przy każdej zmianie. Widać refleksy dozwolone, te, które grupa wygasza, i przyczynę każdego wygaszenia.

Wzory

Sieć odwrotna (konwencja krystalografów, bez 2π2\pi) i odległość międzypłaszczyznowa:

ai⋅aj∗=δij,Ghkl=h a∗+k b∗+l c∗,dhkl=1∣Ghkl∣(układ regularny: 1d2=h2+k2+l2a2)\mathbf{a}_i \cdot \mathbf{a}^*_j = \delta_{ij},\qquad \mathbf{G}_{hkl} = h\,\mathbf{a}^* + k\,\mathbf{b}^* + l\,\mathbf{c}^*,\qquad d_{hkl} = \frac{1}{|\mathbf{G}_{hkl}|}\qquad\text{(układ regularny: } \tfrac{1}{d^2} = \tfrac{h^2+k^2+l^2}{a^2}\text{)}

Prawo Bragga i jego odpowiednik, warunek Lauego (sfera Ewalda, ∣k∣=1/λ|\mathbf{k}| = 1/\lambda):

2 dhklsin⁡θ=n λ⟺k′−k=Ghkl2\,d_{hkl}\sin\theta = n\,\lambda \qquad\Longleftrightarrow\qquad \mathbf{k}' - \mathbf{k} = \mathbf{G}_{hkl}

Czynnik struktury, suma po atomach komórki (czynnik rozpraszania fjf_j, czynnik Debye’a–Wallera BjB_j), i natężenie:

Fhkl=∑jfj e−Bjsin⁡2θ/λ2 e2πi(hxj+kyj+lzj),Ihkl∝∣Fhkl∣2F_{hkl} = \sum_j f_j\, e^{-B_j \sin^2\theta/\lambda^2}\, e^{2\pi i (h x_j + k y_j + l z_j)},\qquad I_{hkl} \propto |F_{hkl}|^2

Wygaszenie: sieć F umieszcza atom w x\mathbf{x} oraz w x+(0,12,12)\mathbf{x} + (0,\tfrac12,\tfrac12), (12,0,12)(\tfrac12,0,\tfrac12), (12,12,0)(\tfrac12,\tfrac12,0), skąd

Fhkl=F′(1+eiπ(k+l)+eiπ(h+l)+eiπ(h+k))={4F′h,k,l tej samej parzystosˊci0w przeciwnym razieF_{hkl} = F'\left(1 + e^{i\pi(k+l)} + e^{i\pi(h+l)} + e^{i\pi(h+k)}\right) = \begin{cases} 4F' & h, k, l \text{ tej samej parzystości} \\ 0 & \text{w przeciwnym razie} \end{cases}

Prawo Friedla (bez rozpraszania anomalnego): Fhˉkˉlˉ=Fhkl∗F_{\bar h\bar k\bar l} = F_{hkl}^{*}, zatem Ihˉkˉlˉ=IhklI_{\bar h\bar k\bar l} = I_{hkl}.

Sondy i metody

Trzy sondy uzupełniają się nawzajem:

Próbka wyznacza następnie metodę:

Dyfraktogram proszkowy soli kamiennej, jej film Debye’a–Scherrera i tabela jej linii
Sól kamienna jako proszek: zaindeksowane linie, linie wygaszone przez sieć F i film Debye’a–Scherrera.

Odczytywanie lauegramu. Każda plamka pochodzi od rodziny płaszczyzn, która wybrała z wiązki białej długość fali spełniającą prawo Bragga. Płaszczyzny działają jak zwierciadło: ich normalna jest dwusieczną kąta między wiązką a promieniem biegnącym od kryształu do plamki. Z położenia plamki na kliszy i odległości kliszy wyznacza się więc kierunek normalnej, a potem jej wskaźniki (h k l), rzutując ją na osie komórki. Długość fali każdej plamki pozostaje nieznana: lauegram daje orientację kryształu i jego klasę Lauego, ale nie odległości międzypłaszczyznowe. W Laue lauegram podąża za widokiem pracowni Kryształ, a wskazanie plamki pokazuje jej wskaźniki.

Trzy lauegramy: sól kamienna wzdłuż [001] w geometrii transmisyjnej, kwarc wzdłuż c, sól kamienna w geometrii odbiciowej
Sól kamienna wzdłuż [001] (symetria 4mm), kwarc wzdłuż c (3m), a potem sól kamienna w geometrii odbiciowej.
Wzory

Długość fali neutronu o prędkości vv i elektronu przyspieszonego napięciem UU (z poprawką relatywistyczną):

λn=hmnv,λe=h2meeU(1+eU2mec2)(λe≈2,5 pm przy 200 kV)\lambda_n = \frac{h}{m_n v},\qquad \lambda_e = \frac{h}{\sqrt{2 m_e e U\left(1 + \dfrac{eU}{2 m_e c^2}\right)}}\qquad(\lambda_e \approx 2{,}5\ \text{pm przy } 200\ \text{kV})

Wzór Scherrera: rozmiar krystalitów τ\tau z szerokości połówkowej β\beta linii (w radianach, po odjęciu poszerzenia aparaturowego; K≈0,9K \approx 0{,}9):

τ=K λβcos⁡θ\tau = \frac{K\,\lambda}{\beta\cos\theta}

Od pomiaru do struktury

Droga od nieznanej próbki do listy położeń atomów składa się z czterech etapów.

  1. Identyfikacja. Dyfraktogram proszkowy porównuje się z bazą znanych faz. Są to bazy struktur, jak wolna Crystallography Open Database, lub bazy dyfraktogramów, jak plik PDF ICDD. Najczęściej substancja jest już znana i na tym analiza się kończy.
  2. Indeksowanie. W przeciwnym razie szuka się komórki, która przypisuje wskaźniki (h k l) wszystkim liniom. Dla komórki regularnej wystarczy zauważyć, że wartości 1/d² mają się do siebie jak liczby całkowite h² + k² + l². Wygaszenia dają następnie zgodne grupy przestrzenne.
  3. Rozwiązanie. Pomiar daje natężenie refleksów, |F|², ale nie ich fazę. Bez fazy nie da się odtworzyć gęstości elektronowej: to problem fazowy. Obchodzi się go na kilka sposobów:
    • funkcja Pattersona, która obywa się bez faz i pokazuje wektory między atomami;
    • metody bezpośrednie, które odgadują fazy dzięki zależnościom statystycznym (Nagroda Nobla 1985);
    • charge flipping, który przechodzi na przemian między przestrzenią rzeczywistą a przestrzenią odwrotną.
  4. Udokładnianie i walidacja. Model dopasowuje się do pomiarów metodą najmniejszych kwadratów: położenia, drgania termiczne, a dla proszku cały profil dyfraktogramu (metoda Rietvelda). Współczynniki zgodności, takie jak R i χ², mówią, czy model jest dobry.

W Laue pracownia Kryształ oblicza dyfraktogram proszkowy struktury, z prawdziwymi atomami lub bez nich. Wczytuje rzeczywisty pomiar i go udokładnia (komórka, zero, profil linii, tło). Indeksuje nieznany pomiar i proponuje zgodne grupy. Synteza Fouriera parkietaży również pokazuje problem fazowy: z prawdziwymi fazami motyw powraca; z losowymi fazami znika.

Wzory

Gęstość elektronowa jest transformatą Fouriera czynników struktury, z których każdy ma moduł i fazę φhkl\varphi_{hkl}; pomiar daje tylko moduł:

ρ(x)=1V∑hkl∣Fhkl∣ eiφhkl e−2πi(hx+ky+lz)\rho(\mathbf{x}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|\, e^{i\varphi_{hkl}}\, e^{-2\pi i (hx+ky+lz)}

Funkcja Pattersona obywa się bez faz; jej piki leżą w wektorach między atomami:

P(u)=1V∑hkl∣Fhkl∣2cos⁡2π(hu+kv+lw)P(\mathbf{u}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|^2 \cos 2\pi(hu + kv + lw)

Udokładnianie Rietvelda minimalizuje ważoną różnicę między zmierzonym dyfraktogramem yiy_i a obliczonym yc,iy_{c,i}, punkt po punkcie; wynik ocenia się za pomocą RwpR_{wp} i χ2\chi^2 (NN punktów, PP parametrów):

S=∑iwi (yi−yc,i)2,wi=1σi2,Rwp=S∑iwiyi2,χ2=SN−PS = \sum_i w_i\,(y_i - y_{c,i})^2,\quad w_i = \frac{1}{\sigma_i^2},\qquad R_{wp} = \sqrt{\frac{S}{\sum_i w_i y_i^2}},\qquad \chi^2 = \frac{S}{N - P}

Dalsza lektura

W praktyce przewodnik opisuje każdą pracownię, a przykłady otwierają się w Laue jednym kliknięciem.