Kısaca kristalografi
Laue'nin ne yaptığını yerine oturtmak için birkaç sayfa. Önce bir kristalin ne olduğunu ve simetrisinin nasıl tanımlandığını görüyoruz. Ardından kırınımın onu görmeyi nasıl sağladığını ve bilinmeyen bir örnekten atomlarının konumlarına hangi adımlarla varıldığını.
Bir kristal: bir örgü ve bir motif
Kristal, uzayın üç doğrultusunda aynen tekrarlanan bir atom düzenidir. İki parçada tanımlanır.
- Örgü, kristali değiştirmeden bırakan ötelemelerin kümesidir. Bunlar atomsuz noktalardır.
- Motif, örgünün her noktasına yerleştirilen atom grubudur.
Çoğu zaman kısaca şöyle denir: kristal = örgü + motif. Üç vektör a, b, c örgüyü üretir ve bunların oluşturduğu paralelyüz birim hücredir. Hücrenin altı parametresi (a, b, c, α, β, γ) ve atomların bu vektörlerin kesirleri cinsinden koordinatları, kristalin tamamını tanımlamaya yeter.
İki tür hücre vardır:
- ilkel bir hücre örgünün yalnızca bir düğümünü içerir;
- geleneksel bir hücre bazen daha büyüktür, ama kenarları simetriyi izler. Kaya tuzunun yüzey merkezli kübik hücresi dört düğüm içerir.
Düzlemde fikir aynıdır, yalnızca iki vektörle: bir duvar kâğıdı, bir karo döşeme ya da bir kumaş «iki boyutlu kristallerdir».


Formüller
Örgünün bir düğümü ve kesirli koordinatlarda herhangi bir nokta:
Metrik tensör altı hücre parametresini içerir; uzaklıkları, açıları ve hacmi verir:
Katman katman simetri
Periyodiklik olası simetrileri büyük ölçüde kısıtlar. Bir örgü yalnızca 1, 2, 3, 4 ya da 6 katlı dönme eksenlerine sahip olabilir: bu kristalografik kısıtlamadır. Düzgün beşgenlerle bir döşeme olanaksızdır, 5 katlı bir kristal de öyle. Bu yüzden simetriler katmanlara ayrılır; her biri bir öncekine dayanır.
- Nokta grubu, bir noktayı sabit bırakan dönmeleri, aynaları ve ters çevirmeyi bir araya getirir. Kristalin atomları görülmeden uzaktan nasıl göründüğünü söyler: yüzeylerinin biçimi, özelliklerinin anizotropisi. 32 tane vardır. Stereografik izdüşümle çizilir ve triklinikten kübiğe 7 kristal sistemine dağıtılırlar.
- Bravais örgüleri, düğümleri uzayda dizmenin 14 yoludur: ilkel (P), hacim merkezli (I), yüzey merkezli (F), taban merkezli (A, B ya da C), romboedrik (R).
- Uzay grubu ikisini birleştirir. Nokta karşılığı olmayan işlemler ekler: vida eksenleri (ardından kesirli bir öteleme gelen bir dönme, 21 ya da 42 gibi) ve kayma düzlemleri (ardından yarım öteleme gelen bir ayna). 230 uzay grubu ve düzlemde 17 düzlem grubu vardır.
Fm-3mya daP2_1/cgibi Hermann–Mauguin simgeleri önce örgü türünü, sonra ana doğrultular boyunca simetri öğelerini verir. - Wyckoff konumları, hücrenin noktalarını yerel simetrilerine göre sınıflandırır. Bir simetri öğesinin üzerine yerleştirilen atomun hücrede genel konumdaki bir atomdan daha az kopyası vardır. Katlılığı ile konum simetrisinin mertebesinin çarpımı sabittir. Yapı tanımlarının dili budur: «Na 4a'da, Cl 4b'de».
| Düzlemde | Uzayda | |
|---|---|---|
| Kristal sistemleri | 4 | 7 |
| Nokta grupları | 10 | 32 |
| Bravais örgüleri | 5 | 14 |
| Düzlem grupları, uzay grupları | 17 | 230 |
Simetri fiziksel özelliklerde de görülür. Neumann ilkesine göre bir kristalin her özelliği en azından nokta grubunun simetrisine sahiptir. Bu yüzden kübik bir kristal optik olarak izotroptur. Piezoelektrik ise bir simetri merkezinin bulunmamasını gerektirir.

Laue'de Döşeme atölyesi 17 düzlem grubunu ve 7 frizi dolaşır. Kristal atölyesi 230 uzay grubunu, Wyckoff konumları, hücredeki simetri öğeleri ve stereogramlarıyla birlikte dolaşır.
Formüller
Seitz gösteriminde bir simetri işlemi: doğrusal bir kısım ve bir öteleme (vida ekseni ya da kayma düzlemi için kesirli):
Kristalografik kısıtlama: örgünün bir tabanında tam sayılı bir matristir, dolayısıyla izi de tam sayıdır. açılı bir dönme için:
Bir Wyckoff konumu: katlılığı (geleneksel hücrede), konum simetrisinin mertebesi , nokta grubunun mertebesi ve hücredeki düğüm sayısı (P için 1, I ve C için 2, F için 4):
Atomları görmek: kırınım
Atomlar arasındaki ångström mertebesindeki (10−10 m) uzaklıklar bir optik mikroskop için fazlasıyla küçüktür. Bu yüzden kristal benzer dalga boyunda bir dalgayla aydınlatılır: X ışınları, nötronlar ya da elektronlar. Her atom dalganın bir kısmını saçar. Kristal periyodik olduğu için bu dalgalar yalnızca belirli doğrultularda toplanır ve orada keskin lekeler, yansımalar oluşturur. Max von Laue bunu 1912'de gözlemledi; William Lawrence Bragg ertesi yıl yasasını verdi.
- Kristal nerede kırınım yapar: Bragg yasası. Kristal, Miller indisleriyle (h k l) gösterilen ve aralarında dhkl uzaklık bulunan paralel örgü düzlemleri aileleri olarak düşünülebilir. Bir aile dalgayı 2 d sin θ = n λ olduğunda yansıtır. Her yansıma, ters örgünün başlangıç noktasından 1/d uzaklıktaki bir düğümüne karşılık gelir: kırınım deseninin geometrisi böylece hücreyi verir.
- Hangi şiddetle: yapı faktörü. Her yansımanın şiddeti, yapı faktörü Fhkl aracılığıyla hücredeki atomların konumuna ve türüne bağlıdır. Motif hakkında bilgi veren odur.
- Sistematik sönümler. Bazı yansımalar, atomlar ne olursa olsun sıfırdır. Merkezli bir örgü bütün aileleri söndürür; bir vida ekseni ya da bir kayma düzlemi başkalarını. Bu yokluklar örgü türünü ve uzay grubunun bir kısmını ortaya koyar.
- Laue sınıfı. Kırınım deseni her zaman merkezi simetriktir (Friedel yasası): nokta grubunun bir merkezle genişletilmiş simetrisini, yani Laue sınıfını gösterir.

Laue'de bir döşemenin, bir kuasikristalin ya da bir kristalin kırınımı her değişiklikte hesaplanır. İzin verilen yansımalar, grubun söndürdükleri ve her sönümün nedeni görülür.
Formüller
Ters örgü (kristalografların kuralı, olmadan) ve düzlemler arası uzaklık:
Bragg yasası ve onun eşdeğeri Laue koşulu (Ewald küresi, ):
Hücredeki atomlar üzerinden toplam olarak yapı faktörü (saçılma çarpanı , Debye-Waller çarpanı ) ve şiddet:
Bir sönüm: F örgüsü bir atomu ve , , konumlarına koyar; buradan
Friedel yasası (anormal saçılma olmadan): , dolayısıyla .
Işınımlar ve yöntemler
Üç ışınım birbirini tamamlar:
- elektronlar tarafından saçılan X ışınları: bir tüple ya da bir sinkrotronla, bütün laboratuvarların yöntemi;
- çekirdekler tarafından saçılan nötronlar. Hidrojen gibi hafif atomları görür, periyodik tablodaki komşuları ayırt eder ve manyetik düzeni ortaya çıkarırlar; bir reaktör ya da bir parçalanma (spallasyon) kaynağı gerekir;
- öyle güçlü etkileşen elektronlar ki bir elektron mikroskobunda bir nanokristal yeter.
Ardından yöntemi örnek belirler:
- Tek kristalde. Laue yöntemi hareketsiz bir kristali beyaz ışınımla aydınlatır: çekilen görüntü kristalin simetrisini gösterir ve onu yönlendirmeye yarar. Modern bir difraktometre kristali tek renkli bir demet içinde döndürür ve binlerce yansımayı tek tek ölçer: tam bir yapıya giden en sağlam yol budur.
- Tozda. Rastgele yönlenmiş binlerce kristalcik, her düzlem ailesi için bir kırınım konisi verir. Debye–Scherrer filmi bunu yaylar halinde gösterir; bir difraktometre onu 2θ'ya göre şiddet desenine açar. Desen bir fazın parmak izidir. Çizgilerin konumu hücreyi, şiddetleri hücrenin içeriğini, genişlikleri kristalciklerin boyutunu (Scherrer formülü) verir.

Bir Laue fotoğrafını okumak. Her leke, beyaz demetten Bragg dalga boyunu almış bir düzlem ailesinden gelir. Düzlemler ayna gibi davranır: normalleri, demet ile kristalden lekeye giden ışın arasındaki açının açıortayıdır. Dolayısıyla lekenin filmdeki konumundan ve filmin uzaklığından normalin doğrultusu, ardından onu hücrenin eksenlerine izdüşürerek (h k l) indisleri çıkarılır. Her lekenin dalga boyu bilinmez kalır: fotoğraf kristalin yönelimini ve Laue sınıfını verir, aralıklarını değil. Laue'de Laue deseni Kristal atölyesinin görünümünü izler ve bir lekenin üzerine gelmek indislerini gösterir.
![Üç Laue deseni: geçirmede [001] boyunca kaya tuzu, c boyunca kuvars, geri yansımada kaya tuzu](../../../img/laue-pattern.jpg)
Formüller
hızındaki bir nötronun ve gerilimi altında hızlandırılmış bir elektronun dalga boyu (göreli düzeltmeyle):
Scherrer formülü: bir çizginin yarı yükseklikteki genişliği 'dan kristalciklerin boyutu (radyan cinsinden, aletsel genişleme çıkarılmış; ):
Ölçümden yapıya
Bilinmeyen bir örnekten atom konumlarının listesine giden yol dört adımdan oluşur.
- Tanımlamak. Toz deseni bilinen fazların bir veri tabanıyla karşılaştırılır. Bunlar serbest Crystallography Open Database gibi yapı veri tabanları ya da ICDD'nin PDF dosyası gibi desen veri tabanlarıdır. Çoğu zaman madde zaten bilinir ve çözümleme orada biter.
- İndislemek. Aksi halde bütün çizgilere (h k l) indisleri atayan hücre aranır. Kübik bir hücre için 1/d² değerlerinin h² + k² + l² tam sayılarının oranlarında olduğunu görmek yeter. Ardından sönümler uyumlu uzay gruplarını verir.
- Çözmek. Ölçüm yansımaların şiddetini, |F|², verir ama fazlarını vermez. Faz olmadan elektron yoğunluğu yeniden oluşturulamaz: bu faz problemidir. Birkaç yoldan aşılır:
- fazlara gerek duymayan ve atomlar arasındaki vektörleri gösteren Patterson fonksiyonu;
- fazları istatistiksel bağıntılarla tahmin eden doğrudan yöntemler (1985 Nobel ödülü);
- gerçek uzay ile ters uzay arasında gidip gelen charge flipping (yük çevirme).
- İyileştirmek ve doğrulamak. Model ölçümlere en küçük kareler yöntemiyle uydurulur: konumlar, ısıl titreşim ve tozda desenin tüm profili (Rietveld yöntemi). R ve χ² gibi uyum faktörleri modelin iyi olup olmadığını söyler.
Laue'de Kristal atölyesi bir yapının toz desenini, gerçek atomlarla ya da onlarsız, hesaplar. Gerçek bir ölçümü okur ve iyileştirir (hücre, sıfır, çizgi profili, arka plan). Bilinmeyen bir ölçümü indisler ve uyumlu grupları önerir. Döşemelerin Fourier sentezi de faz problemini gösterir: gerçek fazlarla motif geri gelir; rastgele fazlarla kaybolur.
Formüller
Elektron yoğunluğu, her biri bir modül ve bir faz taşıyan yapı faktörlerinin Fourier dönüşümüdür; ölçüm yalnızca modülü verir:
Patterson fonksiyonu fazlara gerek duymaz; tepeleri atomlar arasındaki vektörlerdedir:
Rietveld iyileştirmesi, ölçülen desen ile hesaplanan desen arasındaki ağırlıklı farkı nokta nokta en aza indirir; sonuç ve ile değerlendirilir ( nokta, parametre):
Daha ileri gitmek için
- International Tables for Crystallography, cilt A: düzlem gruplarının ve uzay gruplarının başvuru kaynağı.
- Kısa ve ücretsiz IUCr eğitim kitapçıkları.
- Gruplar, altgrupları ve Wyckoff konumları için Bilbao Kristalografi Sunucusu.
- Crystallography Open Database: Laue'nin açabildiği, CIF biçiminde yüz binlerce yapı.
Uygulama için kılavuz her atölyeyi anlatır ve örnekler Laue'de tek tıklamayla açılır.