Laue
Türkçe

Kısaca kristalografi

Laue'nin ne yaptığını yerine oturtmak için birkaç sayfa. Önce bir kristalin ne olduğunu ve simetrisinin nasıl tanımlandığını görüyoruz. Ardından kırınımın onu görmeyi nasıl sağladığını ve bilinmeyen bir örnekten atomlarının konumlarına hangi adımlarla varıldığını.

Bir kristal: bir örgü ve bir motif

Kristal, uzayın üç doğrultusunda aynen tekrarlanan bir atom düzenidir. İki parçada tanımlanır.

Çoğu zaman kısaca şöyle denir: kristal = örgü + motif. Üç vektör a, b, c örgüyü üretir ve bunların oluşturduğu paralelyüz birim hücredir. Hücrenin altı parametresi (a, b, c, α, β, γ) ve atomların bu vektörlerin kesirleri cinsinden koordinatları, kristalin tamamını tanımlamaya yeter.

İki tür hücre vardır:

Düzlemde fikir aynıdır, yalnızca iki vektörle: bir duvar kâğıdı, bir karo döşeme ya da bir kumaş «iki boyutlu kristallerdir».

p4gm düzlem grubunun bir döşemesi
Düzlemde: örgü ve p4gm düzlem grubunun simetrileriyle tekrarlanan bir motif.
Kaya tuzunun hücresi ve 4 katlı eksenleri
Uzayda: kaya tuzunun yüzey merkezli kübik hücresi ve 4 katlı eksenleri.
Formüller

Örgünün bir düğümü ve kesirli koordinatlarda herhangi bir nokta:

r=u a+v b+w c,u,v,w∈Zx=x a+y b+z c\mathbf{r} = u\,\mathbf{a} + v\,\mathbf{b} + w\,\mathbf{c},\quad u, v, w \in \mathbb{Z} \qquad\qquad \mathbf{x} = x\,\mathbf{a} + y\,\mathbf{b} + z\,\mathbf{c}

Metrik tensör GG altı hücre parametresini içerir; uzaklıkları, açıları ve hacmi verir:

G=(a2abcos⁡γaccos⁡βabcos⁡γb2bccos⁡αaccos⁡βbccos⁡αc2),∣Δx∣2=ΔxTG Δx,V=det⁡GG = \begin{pmatrix} a^2 & ab\cos\gamma & ac\cos\beta \\ ab\cos\gamma & b^2 & bc\cos\alpha \\ ac\cos\beta & bc\cos\alpha & c^2 \end{pmatrix},\qquad |\Delta\mathbf{x}|^2 = \Delta\mathbf{x}^{\mathsf T} G\,\Delta\mathbf{x},\qquad V = \sqrt{\det G}

Katman katman simetri

Periyodiklik olası simetrileri büyük ölçüde kısıtlar. Bir örgü yalnızca 1, 2, 3, 4 ya da 6 katlı dönme eksenlerine sahip olabilir: bu kristalografik kısıtlamadır. Düzgün beşgenlerle bir döşeme olanaksızdır, 5 katlı bir kristal de öyle. Bu yüzden simetriler katmanlara ayrılır; her biri bir öncekine dayanır.

  1. Nokta grubu, bir noktayı sabit bırakan dönmeleri, aynaları ve ters çevirmeyi bir araya getirir. Kristalin atomları görülmeden uzaktan nasıl göründüğünü söyler: yüzeylerinin biçimi, özelliklerinin anizotropisi. 32 tane vardır. Stereografik izdüşümle çizilir ve triklinikten kübiğe 7 kristal sistemine dağıtılırlar.
  2. Bravais örgüleri, düğümleri uzayda dizmenin 14 yoludur: ilkel (P), hacim merkezli (I), yüzey merkezli (F), taban merkezli (A, B ya da C), romboedrik (R).
  3. Uzay grubu ikisini birleştirir. Nokta karşılığı olmayan işlemler ekler: vida eksenleri (ardından kesirli bir öteleme gelen bir dönme, 21 ya da 42 gibi) ve kayma düzlemleri (ardından yarım öteleme gelen bir ayna). 230 uzay grubu ve düzlemde 17 düzlem grubu vardır. Fm-3m ya da P2_1/c gibi Hermann–Mauguin simgeleri önce örgü türünü, sonra ana doğrultular boyunca simetri öğelerini verir.
  4. Wyckoff konumları, hücrenin noktalarını yerel simetrilerine göre sınıflandırır. Bir simetri öğesinin üzerine yerleştirilen atomun hücrede genel konumdaki bir atomdan daha az kopyası vardır. Katlılığı ile konum simetrisinin mertebesinin çarpımı sabittir. Yapı tanımlarının dili budur: «Na 4a'da, Cl 4b'de».
DüzlemdeUzayda
Kristal sistemleri47
Nokta grupları1032
Bravais örgüleri514
Düzlem grupları, uzay grupları17230

Simetri fiziksel özelliklerde de görülür. Neumann ilkesine göre bir kristalin her özelliği en azından nokta grubunun simetrisine sahiptir. Bu yüzden kübik bir kristal optik olarak izotroptur. Piezoelektrik ise bir simetri merkezinin bulunmamasını gerektirir.

m-3m nokta grubunun stereogramı
Kaya tuzunun nokta grubu m-3m'nin stereogramı: herhangi bir doğrultunun 48 eşdeğer konumu.

Laue'de Döşeme atölyesi 17 düzlem grubunu ve 7 frizi dolaşır. Kristal atölyesi 230 uzay grubunu, Wyckoff konumları, hücredeki simetri öğeleri ve stereogramlarıyla birlikte dolaşır.

Formüller

Seitz gösteriminde bir simetri işlemi: doğrusal bir kısım RR ve bir öteleme t\mathbf{t} (vida ekseni ya da kayma düzlemi için kesirli):

{R ∣ t}:x⟼R x+t\{R\,|\,\mathbf{t}\} : \mathbf{x} \longmapsto R\,\mathbf{x} + \mathbf{t}

Kristalografik kısıtlama: örgünün bir tabanında RR tam sayılı bir matristir, dolayısıyla izi de tam sayıdır. 2π/n2\pi/n açılı bir dönme için:

tr⁡R=1+2cos⁡2πn∈Z⟹n∈{1,2,3,4,6}\operatorname{tr} R = 1 + 2\cos\frac{2\pi}{n} \in \mathbb{Z} \quad\Longrightarrow\quad n \in \{1, 2, 3, 4, 6\}

Bir Wyckoff konumu: katlılığı mm (geleneksel hücrede), konum simetrisinin mertebesi ∣S∣|S|, nokta grubunun mertebesi ∣P∣|P| ve hücredeki düğüm sayısı Zo¨rgu¨Z_{\text{örgü}} (P için 1, I ve C için 2, F için 4):

m⋅∣S∣=∣P∣⋅Zo¨rgu¨(kaya tuzu, Fm3ˉm: Na 4a’da, 4×48=48×4)m \cdot |S| = |P| \cdot Z_{\text{örgü}}\qquad\text{(kaya tuzu, }Fm\bar{3}m\text{: Na }4a\text{'da},\ 4 \times 48 = 48 \times 4)

Atomları görmek: kırınım

Atomlar arasındaki ångström mertebesindeki (10−10 m) uzaklıklar bir optik mikroskop için fazlasıyla küçüktür. Bu yüzden kristal benzer dalga boyunda bir dalgayla aydınlatılır: X ışınları, nötronlar ya da elektronlar. Her atom dalganın bir kısmını saçar. Kristal periyodik olduğu için bu dalgalar yalnızca belirli doğrultularda toplanır ve orada keskin lekeler, yansımalar oluşturur. Max von Laue bunu 1912'de gözlemledi; William Lawrence Bragg ertesi yıl yasasını verdi.

10 katlı simetrili Penrose döşemesinin Bragg tepeleri
Ünlü bir istisna: bir kuasikristal periyodik değildir ama keskin tepeler halinde, kristallere yasak olan 10 katlı bir simetriyle kırınım yapar (Shechtman, 1982; 2011 Nobel ödülü).

Laue'de bir döşemenin, bir kuasikristalin ya da bir kristalin kırınımı her değişiklikte hesaplanır. İzin verilen yansımalar, grubun söndürdükleri ve her sönümün nedeni görülür.

Formüller

Ters örgü (kristalografların kuralı, 2π2\pi olmadan) ve düzlemler arası uzaklık:

ai⋅aj∗=δij,Ghkl=h a∗+k b∗+l c∗,dhkl=1∣Ghkl∣(ku¨bik: 1d2=h2+k2+l2a2)\mathbf{a}_i \cdot \mathbf{a}^*_j = \delta_{ij},\qquad \mathbf{G}_{hkl} = h\,\mathbf{a}^* + k\,\mathbf{b}^* + l\,\mathbf{c}^*,\qquad d_{hkl} = \frac{1}{|\mathbf{G}_{hkl}|}\qquad\text{(kübik: } \tfrac{1}{d^2} = \tfrac{h^2+k^2+l^2}{a^2}\text{)}

Bragg yasası ve onun eşdeğeri Laue koşulu (Ewald küresi, ∣k∣=1/λ|\mathbf{k}| = 1/\lambda):

2 dhklsin⁡θ=n λ⟺k′−k=Ghkl2\,d_{hkl}\sin\theta = n\,\lambda \qquad\Longleftrightarrow\qquad \mathbf{k}' - \mathbf{k} = \mathbf{G}_{hkl}

Hücredeki atomlar üzerinden toplam olarak yapı faktörü (saçılma çarpanı fjf_j, Debye-Waller çarpanı BjB_j) ve şiddet:

Fhkl=∑jfj e−Bjsin⁡2θ/λ2 e2πi(hxj+kyj+lzj),Ihkl∝∣Fhkl∣2F_{hkl} = \sum_j f_j\, e^{-B_j \sin^2\theta/\lambda^2}\, e^{2\pi i (h x_j + k y_j + l z_j)},\qquad I_{hkl} \propto |F_{hkl}|^2

Bir sönüm: F örgüsü bir atomu x\mathbf{x} ve x+(0,12,12)\mathbf{x} + (0,\tfrac12,\tfrac12), (12,0,12)(\tfrac12,0,\tfrac12), (12,12,0)(\tfrac12,\tfrac12,0) konumlarına koyar; buradan

Fhkl=F′(1+eiπ(k+l)+eiπ(h+l)+eiπ(h+k))={4F′h,k,l aynı paritede0aksi haldeF_{hkl} = F'\left(1 + e^{i\pi(k+l)} + e^{i\pi(h+l)} + e^{i\pi(h+k)}\right) = \begin{cases} 4F' & h, k, l \text{ aynı paritede} \\ 0 & \text{aksi halde} \end{cases}

Friedel yasası (anormal saçılma olmadan): Fhˉkˉlˉ=Fhkl∗F_{\bar h\bar k\bar l} = F_{hkl}^{*}, dolayısıyla Ihˉkˉlˉ=IhklI_{\bar h\bar k\bar l} = I_{hkl}.

Işınımlar ve yöntemler

Üç ışınım birbirini tamamlar:

Ardından yöntemi örnek belirler:

Kaya tuzunun toz kırınım deseni, Debye–Scherrer filmi ve çizgi tablosu
Toz halinde kaya tuzu: indislenmiş çizgiler, F örgüsünün söndürdükleri ve Debye–Scherrer filmi.

Bir Laue fotoğrafını okumak. Her leke, beyaz demetten Bragg dalga boyunu almış bir düzlem ailesinden gelir. Düzlemler ayna gibi davranır: normalleri, demet ile kristalden lekeye giden ışın arasındaki açının açıortayıdır. Dolayısıyla lekenin filmdeki konumundan ve filmin uzaklığından normalin doğrultusu, ardından onu hücrenin eksenlerine izdüşürerek (h k l) indisleri çıkarılır. Her lekenin dalga boyu bilinmez kalır: fotoğraf kristalin yönelimini ve Laue sınıfını verir, aralıklarını değil. Laue'de Laue deseni Kristal atölyesinin görünümünü izler ve bir lekenin üzerine gelmek indislerini gösterir.

Üç Laue deseni: geçirmede [001] boyunca kaya tuzu, c boyunca kuvars, geri yansımada kaya tuzu
[001] boyunca kaya tuzu (4mm simetrisi), c boyunca kuvars (3m), sonra geri yansımada kaya tuzu.
Formüller

vv hızındaki bir nötronun ve UU gerilimi altında hızlandırılmış bir elektronun dalga boyu (göreli düzeltmeyle):

λn=hmnv,λe=h2meeU(1+eU2mec2)(λe≈2,5 pm, 200 kV’ta)\lambda_n = \frac{h}{m_n v},\qquad \lambda_e = \frac{h}{\sqrt{2 m_e e U\left(1 + \dfrac{eU}{2 m_e c^2}\right)}}\qquad(\lambda_e \approx 2{,}5\ \text{pm, } 200\ \text{kV'ta})

Scherrer formülü: bir çizginin yarı yükseklikteki genişliği β\beta'dan kristalciklerin boyutu τ\tau (radyan cinsinden, aletsel genişleme çıkarılmış; K≈0,9K \approx 0{,}9):

τ=K λβcos⁡θ\tau = \frac{K\,\lambda}{\beta\cos\theta}

Ölçümden yapıya

Bilinmeyen bir örnekten atom konumlarının listesine giden yol dört adımdan oluşur.

  1. Tanımlamak. Toz deseni bilinen fazların bir veri tabanıyla karşılaştırılır. Bunlar serbest Crystallography Open Database gibi yapı veri tabanları ya da ICDD'nin PDF dosyası gibi desen veri tabanlarıdır. Çoğu zaman madde zaten bilinir ve çözümleme orada biter.
  2. İndislemek. Aksi halde bütün çizgilere (h k l) indisleri atayan hücre aranır. Kübik bir hücre için 1/d² değerlerinin h² + k² + l² tam sayılarının oranlarında olduğunu görmek yeter. Ardından sönümler uyumlu uzay gruplarını verir.
  3. Çözmek. Ölçüm yansımaların şiddetini, |F|², verir ama fazlarını vermez. Faz olmadan elektron yoğunluğu yeniden oluşturulamaz: bu faz problemidir. Birkaç yoldan aşılır:
    • fazlara gerek duymayan ve atomlar arasındaki vektörleri gösteren Patterson fonksiyonu;
    • fazları istatistiksel bağıntılarla tahmin eden doğrudan yöntemler (1985 Nobel ödülü);
    • gerçek uzay ile ters uzay arasında gidip gelen charge flipping (yük çevirme).
  4. İyileştirmek ve doğrulamak. Model ölçümlere en küçük kareler yöntemiyle uydurulur: konumlar, ısıl titreşim ve tozda desenin tüm profili (Rietveld yöntemi). R ve χ² gibi uyum faktörleri modelin iyi olup olmadığını söyler.

Laue'de Kristal atölyesi bir yapının toz desenini, gerçek atomlarla ya da onlarsız, hesaplar. Gerçek bir ölçümü okur ve iyileştirir (hücre, sıfır, çizgi profili, arka plan). Bilinmeyen bir ölçümü indisler ve uyumlu grupları önerir. Döşemelerin Fourier sentezi de faz problemini gösterir: gerçek fazlarla motif geri gelir; rastgele fazlarla kaybolur.

Formüller

Elektron yoğunluğu, her biri bir modül ve bir faz φhkl\varphi_{hkl} taşıyan yapı faktörlerinin Fourier dönüşümüdür; ölçüm yalnızca modülü verir:

ρ(x)=1V∑hkl∣Fhkl∣ eiφhkl e−2πi(hx+ky+lz)\rho(\mathbf{x}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|\, e^{i\varphi_{hkl}}\, e^{-2\pi i (hx+ky+lz)}

Patterson fonksiyonu fazlara gerek duymaz; tepeleri atomlar arasındaki vektörlerdedir:

P(u)=1V∑hkl∣Fhkl∣2cos⁡2π(hu+kv+lw)P(\mathbf{u}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|^2 \cos 2\pi(hu + kv + lw)

Rietveld iyileştirmesi, ölçülen desen yiy_i ile hesaplanan desen yc,iy_{c,i} arasındaki ağırlıklı farkı nokta nokta en aza indirir; sonuç RwpR_{wp} ve χ2\chi^2 ile değerlendirilir (NN nokta, PP parametre):

S=∑iwi (yi−yc,i)2,wi=1σi2,Rwp=S∑iwiyi2,χ2=SN−PS = \sum_i w_i\,(y_i - y_{c,i})^2,\quad w_i = \frac{1}{\sigma_i^2},\qquad R_{wp} = \sqrt{\frac{S}{\sum_i w_i y_i^2}},\qquad \chi^2 = \frac{S}{N - P}

Daha ileri gitmek için

Uygulama için kılavuz her atölyeyi anlatır ve örnekler Laue'de tek tıklamayla açılır.