Tinh thể học tóm lược
Vài trang để hiểu Laue làm gì. Ta sẽ thấy tinh thể là gì và đối xứng của nó được mô tả ra sao. Sau đó ta sẽ thấy nhiễu xạ giúp nhìn thấy nó như thế nào, và qua những bước nào để đi từ một mẫu chưa biết đến vị trí các nguyên tử của nó.
Tinh thể: một mạng và một họa tiết
Tinh thể là một sự sắp xếp nguyên tử lặp lại y hệt theo cả ba hướng của không gian. Ta mô tả nó bằng hai phần.
- Mạng là tập hợp các phép tịnh tiến giữ nguyên tinh thể. Đó là các điểm, không có nguyên tử.
- Họa tiết là nhóm nguyên tử được đặt tại mỗi điểm của mạng.
Người ta thường tóm tắt: tinh thể = mạng + họa tiết. Ba vectơ a, b, c sinh ra mạng, và hình hộp mà chúng dựng nên là ô mạng. Sáu thông số của nó (a, b, c, α, β, γ) cùng tọa độ các nguyên tử, tính theo phân số của các vectơ đó, đủ để mô tả toàn bộ tinh thể.
Có hai loại ô:
- ô nguyên thủy chỉ chứa một nút mạng;
- ô quy ước đôi khi lớn hơn, nhưng các cạnh của nó tuân theo đối xứng. Ô lập phương tâm mặt của muối mỏ chứa bốn nút mạng.
Trong mặt phẳng, ý tưởng cũng vậy với hai vectơ: giấy dán tường, sàn lát gạch hay vải là những «tinh thể hai chiều».


Công thức
Một nút mạng, và một điểm bất kỳ trong tọa độ phân số:
Tenxơ mêtric chứa sáu thông số ô mạng; nó cho khoảng cách, góc và thể tích:
Đối xứng, theo từng tầng
Tính tuần hoàn ràng buộc chặt chẽ các đối xứng có thể có. Một mạng chỉ có thể có trục quay bậc 1, 2, 3, 4 hoặc 6: đó là giới hạn tinh thể học. Không thể lát đều bằng ngũ giác, cũng như không có tinh thể bậc 5. Vì vậy người ta phân loại các đối xứng theo tầng, mỗi tầng dựa trên tầng trước.
- Nhóm điểm gồm các phép quay, phép phản xạ gương và phép nghịch đảo giữ cố định một điểm. Nó cho biết tinh thể trông ra sao khi nhìn từ xa, không thấy các nguyên tử: hình dạng các mặt, tính dị hướng của các tính chất. Có 32 nhóm điểm. Người ta vẽ chúng bằng phép chiếu lập thể và chia chúng vào 7 hệ tinh thể, từ ba nghiêng đến lập phương.
- Mạng Bravais là 14 cách sắp xếp các nút trong không gian: nguyên thủy (P), tâm khối (I), tâm mặt (F), tâm một mặt (A, B hoặc C), mặt thoi (R).
- Nhóm không gian kết hợp cả hai. Nó thêm những phép toán không có tương đương trong nhóm điểm: trục xoắn (một phép quay kèm một phần của phép tịnh tiến, như 21 hoặc 42) và mặt trượt (một phép phản xạ gương kèm nửa phép tịnh tiến). Có 230 nhóm không gian, và 17 nhóm phẳng trong mặt phẳng. Ký hiệu Hermann–Mauguin của chúng, như
Fm-3mhoặcP2_1/c, cho biết kiểu mạng rồi đến các yếu tố đối xứng theo các hướng chính. - Vị trí Wyckoff phân loại các điểm của ô mạng theo đối xứng cục bộ. Một nguyên tử nằm trên một yếu tố đối xứng có ít bản sao trong ô hơn một nguyên tử ở vị trí tổng quát. Tích của bội số với bậc của đối xứng vị trí là không đổi. Đó là ngôn ngữ mô tả cấu trúc: «Na ở 4a, Cl ở 4b».
| Trong mặt phẳng | Trong không gian | |
|---|---|---|
| Hệ tinh thể | 4 | 7 |
| Nhóm điểm | 10 | 32 |
| Mạng Bravais | 5 | 14 |
| Nhóm phẳng, nhóm không gian | 17 | 230 |
Đối xứng cũng thể hiện trong các tính chất vật lý. Theo nguyên lý Neumann, mọi tính chất của một tinh thể có ít nhất đối xứng của nhóm điểm của nó. Vì thế một tinh thể lập phương là đẳng hướng về mặt quang học. Còn tính áp điện thì đòi hỏi không có tâm đối xứng.

Trong Laue, Xưởng Phép lát duyệt qua 17 nhóm phẳng và 7 nhóm diềm. Xưởng Tinh thể duyệt qua 230 nhóm không gian, với các vị trí Wyckoff, các yếu tố đối xứng trong ô và các biểu đồ lập thể của chúng.
Công thức
Một phép toán đối xứng, theo ký hiệu Seitz: phần tuyến tính và phép tịnh tiến (phân số đối với trục xoắn hoặc mặt trượt):
Giới hạn tinh thể học: trong một cơ sở của mạng, là ma trận số nguyên, nên vết của nó cũng vậy. Với phép quay góc :
Một vị trí Wyckoff: bội số của nó (trong ô quy ước), bậc của đối xứng vị trí , bậc của nhóm điểm và số nút trong ô (1 với P, 2 với I và C, 4 với F):
Nhìn thấy nguyên tử: nhiễu xạ
Khoảng cách giữa các nguyên tử, cỡ ångström (10−10 m), quá nhỏ đối với kính hiển vi quang học. Vì vậy người ta chiếu vào tinh thể một sóng có bước sóng tương đương: tia X, neutron hoặc electron. Mỗi nguyên tử tán xạ một chút sóng. Vì tinh thể tuần hoàn, các sóng này chỉ cộng lại theo một số hướng nhất định, nơi chúng tạo thành những vết sắc nét, gọi là các phản xạ. Max von Laue đã quan sát hiện tượng này năm 1912; William Lawrence Bragg đưa ra định luật vào năm sau.
- Tinh thể nhiễu xạ ở đâu: định luật Bragg. Có thể xem tinh thể như các họ mặt mạng song song, ký hiệu bằng chỉ số Miller (h k l) và cách nhau dhkl. Một họ mặt phản xạ sóng khi 2 d sin θ = n λ. Mỗi phản xạ ứng với một nút của mạng đảo, cách gốc một khoảng 1/d: vì vậy hình học của ảnh nhiễu xạ cho ta ô mạng.
- Với cường độ nào: thừa số cấu trúc. Cường độ của mỗi phản xạ phụ thuộc vào vị trí và loại nguyên tử trong ô, thông qua thừa số cấu trúc Fhkl. Chính nó cho biết thông tin về họa tiết.
- Các tắt hệ thống. Một số phản xạ bằng không bất kể nguyên tử là gì. Một mạng tâm hóa làm tắt cả những họ phản xạ, một trục xoắn hay một mặt trượt làm tắt những họ khác. Những vắng mặt này cho biết kiểu mạng và một phần của nhóm không gian.
- Lớp Laue. Ảnh nhiễu xạ luôn đối xứng tâm (đó là định luật Friedel): nó thể hiện đối xứng của nhóm điểm được bổ sung thêm một tâm, tức lớp Laue của nó.

Trong Laue, nhiễu xạ của một phép lát, một giả tinh thể hay một tinh thể được tính lại sau mỗi thay đổi. Ta thấy các phản xạ được phép, những phản xạ bị nhóm làm tắt và lý do của từng sự tắt.
Công thức
Mạng đảo (theo quy ước của các nhà tinh thể học, không có ) và khoảng cách giữa các mặt:
Định luật Bragg, và dạng tương đương của nó, điều kiện Laue (cầu Ewald, ):
Thừa số cấu trúc, tổng theo các nguyên tử trong ô (thừa số tán xạ , thừa số Debye-Waller ), và cường độ:
Một sự tắt: mạng F đặt một nguyên tử tại và tại , , , do đó
Định luật Friedel (khi không có tán xạ dị thường): , do đó .
Các bức xạ và các phương pháp
Ba loại bức xạ bổ sung cho nhau:
- tia X, bị tán xạ bởi electron: phương pháp của mọi phòng thí nghiệm, với một ống phát tia X hoặc một synchrotron;
- neutron, bị tán xạ bởi hạt nhân. Chúng thấy được các nguyên tử nhẹ như hydro, phân biệt các nguyên tố lân cận trong bảng tuần hoàn và làm lộ ra trật tự từ; cần một lò phản ứng hoặc một nguồn phá vỡ hạt nhân (spallation);
- electron, tương tác mạnh đến mức chỉ cần một tinh thể nano, trong một kính hiển vi điện tử.
Sau đó mẫu quyết định phương pháp:
- Trên đơn tinh thể. Phương pháp Laue chiếu ánh sáng trắng (đa sắc) vào một tinh thể đứng yên: ảnh chụp cho thấy đối xứng của nó và dùng để định hướng nó. Một nhiễu xạ kế hiện đại quay tinh thể trong một chùm đơn sắc và đo hàng nghìn phản xạ, từng cái một: đó là con đường chính dẫn đến một cấu trúc đầy đủ.
- Trên bột. Hàng nghìn vi tinh thể định hướng ngẫu nhiên cho, với mỗi họ mặt, một hình nón nhiễu xạ. Phim Debye–Scherrer thể hiện nó thành các cung; một nhiễu xạ kế trải nó ra thành giản đồ cường độ theo 2θ. Giản đồ là dấu vân tay của một pha. Vị trí các vạch cho ô mạng, cường độ của chúng cho nội dung của ô, độ rộng của chúng cho kích thước vi tinh thể (công thức Scherrer).

Đọc một ảnh Laue. Mỗi vết đến từ một họ mặt đã lấy từ chùm tia trắng bước sóng thỏa mãn định luật Bragg. Các mặt hoạt động như một tấm gương: pháp tuyến của chúng là đường phân giác của góc giữa chùm tia và tia đi từ tinh thể đến vết. Vì vậy, từ vị trí của vết trên phim và khoảng cách của phim, ta suy ra hướng của pháp tuyến, rồi các chỉ số (h k l) của nó bằng cách chiếu nó lên các trục của ô mạng. Bước sóng của từng vết vẫn chưa biết: ảnh cho biết định hướng của tinh thể và lớp Laue của nó, chứ không cho các khoảng cách. Trong Laue, ảnh Laue đi theo khung nhìn của xưởng Tinh thể, và trỏ vào một vết sẽ hiện các chỉ số của nó.
![Ba ảnh Laue: muối mỏ dọc theo [001] khi truyền qua, thạch anh dọc theo c, muối mỏ khi phản xạ ngược](../../../img/laue-pattern.jpg)
Công thức
Bước sóng của một neutron có vận tốc , và của một electron được gia tốc dưới hiệu điện thế (có hiệu chỉnh tương đối tính):
Công thức Scherrer: kích thước của các vi tinh thể, theo độ rộng nửa chiều cao của một vạch (tính bằng radian, đã trừ phần mở rộng do thiết bị; ):
Từ phép đo đến cấu trúc
Từ một mẫu chưa biết đến danh sách vị trí các nguyên tử, quy trình gồm bốn bước.
- Nhận dạng. Người ta so sánh giản đồ bột với một cơ sở dữ liệu các pha đã biết. Đó là các cơ sở dữ liệu cấu trúc như Crystallography Open Database, miễn phí, hoặc cơ sở dữ liệu giản đồ như tệp PDF của ICDD. Thường thì chất đó đã được biết và phân tích dừng ở đây.
- Chỉ số hóa. Nếu không, người ta tìm ô mạng gán được chỉ số (h k l) cho mọi vạch. Với một ô lập phương, chỉ cần nhận ra rằng các giá trị 1/d² tỉ lệ theo các số nguyên h² + k² + l². Sau đó các sự tắt cho biết những nhóm không gian phù hợp.
- Giải. Phép đo cho cường độ của các phản xạ, |F|², nhưng không cho pha của chúng. Không có pha thì không thể dựng lại mật độ electron: đó là bài toán pha. Người ta vượt qua nó theo nhiều cách:
- hàm Patterson, không cần pha và cho thấy các vectơ giữa các nguyên tử;
- các phương pháp trực tiếp, đoán pha nhờ các hệ thức thống kê (giải Nobel 1985);
- charge flipping (lật điện tích), luân phiên giữa không gian thực và không gian đảo.
- Tinh chỉnh và kiểm chứng. Người ta khớp mô hình với số liệu đo bằng bình phương tối thiểu: các vị trí, dao động nhiệt, và với bột thì toàn bộ profin của giản đồ (phương pháp Rietveld). Các hệ số phù hợp như R và χ² cho biết mô hình có tốt hay không.
Trong Laue, Xưởng Tinh thể tính giản đồ bột của một cấu trúc, có hoặc không có các nguyên tử thật. Nó đọc một phép đo thực và tinh chỉnh (ô mạng, điểm không, profin vạch, phông nền). Nó chỉ số hóa một phép đo chưa biết và đề xuất các nhóm phù hợp. Tổng hợp Fourier của các phép lát cũng cho thấy bài toán pha: với pha thật, họa tiết hiện lại; với pha ngẫu nhiên, nó biến mất.
Công thức
Mật độ electron là biến đổi Fourier của các thừa số cấu trúc, mỗi thừa số có một môđun và một pha ; phép đo chỉ cho môđun:
Hàm Patterson không cần pha; các đỉnh của nó nằm tại các vectơ giữa các nguyên tử:
Tinh chỉnh Rietveld cực tiểu hóa độ lệch có trọng số giữa giản đồ đo và giản đồ tính , từng điểm một; kết quả được đánh giá bằng và ( điểm, thông số):
Để tìm hiểu thêm
- International Tables for Crystallography, tập A, tài liệu tham chiếu về nhóm phẳng và nhóm không gian.
- Các tập sách giáo dục của IUCr, ngắn gọn và miễn phí.
- Máy chủ tinh thể học Bilbao, cho các nhóm, nhóm con và vị trí Wyckoff của chúng.
- Crystallography Open Database, hàng trăm nghìn cấu trúc ở định dạng CIF mà Laue mở được.
Để thực hành, hướng dẫn mô tả từng xưởng, và các ví dụ mở trong Laue chỉ bằng một cú nhấp.