Laue
Türkçe

Kılavuz — Öğretim

Bu kılavuz bir el kitabıdır. Her bölüm kuramla başlar: neyi betimlemeye çalıştığımız, neden bu şekilde betimlediğimiz ve uygulamanın gösterdiklerini anlamak için neyin bilinmesi gerektiği. Ardından uygulamaya geçer: Laue'de nerede bulunduğu ve nasıl kullanıldığı. Bölümler küçük bir ders gibi sırayla okunabilir ya da doğrudan gereken bölüme gidilebilir. «Sınıfta» kutuları bir etkinlik önerir ve öğrencilerin sık yaşadığı güçlüklere dikkat çeker.

Başlamadan önce: belgeler, örnekler ve ayarlar

Laue'de

Laue üç türde belge üzerinde çalışır ve her biri kendi atölyesinde açılır: bir kristal (üç boyutlu), bir düzlem deseni (döşeme, friz ya da mandala) ve bir kuasikristal. Araç çubuğundaki Yeni menüsü bunlardan birini oluşturur. Pencere henüz boşsa yeni belge onun yerini alır; değilse yeni bir pencerede açılır. Bu davranış ayarlanabilir.

Bir belge .laue biçiminde kaydedilir; bu, Mac'te, iPad'de ve PC'de aynı olan, okunabilir bir metin dosyasıdır ve tanımı yayımlanmıştır. Her değişiklik araç çubuğundaki düğmelerle geri alınır ve yinelenir; düğmelerin araç ipucu neyi geri alacaklarını söyler.

Örnekler düğmesi iki raftan oluşan kitaplığı açar: Örnekler (on üç kristal, döşemeler, mandalalar, kuasikristaller) ve Alıştırmalar (Tutor). Soldaki liste başlıkları bir bakışta gösterir; bir tıklama açıklamayı sağda görüntüler, Aç ise örneği arayüzün dilinde bir kopya olarak açar. Hiçbir şey bozulamaz.

Ayarlar (Mac'te Laue › Ayarlar menüsü, iPad'de dişli çark) ilk açılışta sorulan Kullanım ile başlar. Tasarım simetrileri sözcüklerle adlandırır ve yalnızca deseni gösterir, Öğretim simgeleri ve simetri öğelerini gösterir, Bilim ise uluslararası simgeleri ve kırınımı verir. Hiçbir işlev kaldırılmaz: yalnızca ilk gösterilen değişir. Ayarlar ayrıca yeni bir belgenin ne oluşturacağını, 3B görünümün açılıştaki görünüşünü, koordinatların yazımını (ondalık ya da kesir), dışa aktarılan görüntülerin çözünürlüğünü, toz kırınım deseninin başlangıç değerlerini ve açma ile kaydetme klasörlerini belirler.

Kristal atölyesi: kenar çubuğu

Laue'de

Bir kristalin 3B görünümünün solundaki kenar çubuğu, ayarları üstteki simgelerle seçilen beş sekmeye ayırır; açık sekmenin adı simgelerin altında görünür ve her pencere kendi sekmesini hatırlar.

Kırınımı bulmayı isteyen bir alıştırma onu gizler: Kırınım sekmesinde o zaman yalnızca stereogram kalır.

Örgü ve hücre

Kuram ne diyor

Bir kristal, uzayın üç doğrultusunda aynen tekrarlanan bir atom düzenidir. Milyarlarca atomu tek tek saymadan onu betimlemek için iki fikre ayırırız.

Üç vektör a, b, c örgüyü üretir ve bunların oluşturduğu paralelyüz hücredir. Hücrenin altı parametresi (a, b, c uzunlukları ve α, β, γ açıları) ile atomların hücre içindeki, bu vektörlerin kesirleri cinsinden koordinatları, kristalin tamamını yeniden kurmaya yeter. Kristalografinin büyük tasarrufu budur.

Aynı örgüyü üreten üç vektörü seçmenin sonsuz sayıda yolu vardır. Bunlardan biri, bazen ters yönlere çeken iki ölçüte göre seçilir:

Uluslararası Tablolar, dolayısıyla Laue de, geleneksel hücreyi kullanır. Düğümleri uzayda dizmenin on dört yolu Bravais örgüleridir: yedi kristal sistemi içinde ilkel (P), cisim merkezli (I), yüzey merkezli (F), tek yüzey merkezli (A, B ya da C) ve romboedrik (R). Sistem hücreye kısıtlamalar getirir: bir küp için a = b = c ve bütün açılar dik, hekzagonal bir örgü için a = b ve γ = 120°, vb.

Formüller

Örgünün bir düğümü ve kesirli koordinatlarda herhangi bir nokta:

r=u a+v b+w c,u,v,w∈Z\mathbf{r} = u\,\mathbf{a} + v\,\mathbf{b} + w\,\mathbf{c},\quad u, v, w \in \mathbb{Z} x=x a+y b+z c\mathbf{x} = x\,\mathbf{a} + y\,\mathbf{b} + z\,\mathbf{c}

Metrik tensör GG altı hücre parametresini içerir; uzaklıkları, açıları ve hacmi verir:

G=(a2abcos⁡γaccos⁡βabcos⁡γb2bccos⁡αaccos⁡βbccos⁡αc2)G = \begin{pmatrix} a^2 & ab\cos\gamma & ac\cos\beta \\ ab\cos\gamma & b^2 & bc\cos\alpha \\ ac\cos\beta & bc\cos\alpha & c^2 \end{pmatrix} ∣Δx∣2=ΔxTG Δx,V=det⁡G|\Delta\mathbf{x}|^2 = \Delta\mathbf{x}^{\mathsf T} G\,\Delta\mathbf{x},\qquad V = \sqrt{\det G}

Laue'de

Kristal atölyesinin Yapı sekmesinde Hücre bölümü yalnızca kristal sisteminin serbest bıraktığı parametreleri gösterir: kübik bir grup için yalnızca a, dörtgen ya da hekzagonal bir grup için a ve c, triklinik bir grup için altısı birden. Grubu değiştirmek hücreyi uyarlar. Laue alanların altında altı parametrenin tamamını hatırlatır. Görünüm sekmesinde Hücreler her doğrultuda 1, 2 ya da 3 hücre gösterir; Görünümü doldur ise ortada çizilen bir hücrenin çevresinde makroskopik bir kristal gösterir: örgü görünümün kenarlarına kadar uzanır ve hücre sayısının artık bir önemi yoktur; büyük bir yapıyı uzaklaştırırken Uzaklıkla soluklaştır uzaktaki atomları arka planla kaynaştırır.

Simetri ve nokta grupları

Kuram ne diyor

Bir simetri işlemi, cismi değiştirmeden bırakan bir yer değiştirmedir: bir dönme, bir ayna, bir noktaya göre ters çevirme ya da bunların bir bileşimi. Bir cismin işlemlerinin kümesi bir grup oluşturur: iki simetriyi art arda uygulamak yine bir simetri verir ve her biri geri alınabilir.

Periyodiklik güçlü bir kısıtlama getirir: kristalografik kısıtlama. Bir örgü yalnızca 1, 2, 3, 4 ya da 6 katlı dönme eksenlerine sahip olabilir. Nedeni basittir. Örgünün tabanında ifade edildiğinde, örgüyü kendi üzerine gönderen bir dönmenin katsayıları tam sayıdır; dolayısıyla izi de tam sayıdır. Oysa 2π/n açılı bir dönmenin izi 1 + 2 cos(2π/n)'dir ve bu yalnızca n = 1, 2, 3, 4 ya da 6 için tam sayıdır. 5 katlı kristal yoktur, düzgün beşgenlerden karo döşeme de yoktur.

Bir noktayı sabit bırakan dönmeler, aynalar ve ters çevirmeler nokta grubunu oluşturur. Nokta grubu kristali uzaktan, atomlarını görmeden betimler: yüzeylerinin biçimini ve özelliklerinin anizotropisini. Kısıtlama nedeniyle yalnızca 32 tane vardır ve triklinikten kübiğe 7 kristal sistemine dağılırlar. Neumann ilkesine göre bir kristalin her fiziksel özelliği en az nokta grubunun simetrisine sahiptir. Bu yüzden kübik bir kristal optik olarak izotroptur ve piezoelektriklik bir simetri merkezinin bulunmamasını gerektirir.

Bir nokta grubu stereografik izdüşümle çizilir. Kristal bir küreyle çevrelenir, eksenlerinin ve aynalarının küreyi deldiği yerler işaretlenir, sonra ekvator düzlemine izdüşürülür. Herhangi bir doğrultu orada bütün kopyalarıyla görünür: kübik m-3m grubu için 48 tane, yani 48 eşdeğer yönelim.

Formüller

Kristalografik kısıtlama: örgünün bir tabanında RR dönmesi tam sayılı bir matristir, dolayısıyla izi de tam sayıdır.

tr⁡R=1+2cos⁡2πn∈Z⟹n∈{1,2,3,4,6}\operatorname{tr} R = 1 + 2\cos\frac{2\pi}{n} \in \mathbb{Z} \quad\Longrightarrow\quad n \in \{1, 2, 3, 4, 6\}

Laue'de

Bir nokta grubunun stereogramı
Stereogram: simetri öğeleri ve bir doğrultunun eşdeğer konumları.

Kristal atölyesinde Stereogram anahtarı nokta grubunun stereogramını, öğeleri ve eşdeğer konumlarıyla birlikte görünümün altına yerleştirir. Bir konum seçildiğinde stereogram o konumun kendi simetrisini, yani konum simetrisini gösterir. Elmastaki bir atomun neden m-3m değil de -43m simetrisine sahip olduğunu görmenin en hızlı yolu budur: ters çevirme merkezi eksiktir.

Uzay grupları

Kuram ne diyor

Uzay grubu örgüyü ve nokta grubunu bir araya getirir ve atom düzeninin tam simetrisini betimler. Nokta grubunda karşılığı olmayan işlemler ekler, çünkü bunlar bir dönmeyi ya da bir aynayı bir öteleme kesiriyle birleştirir:

Her işlem {R | t} olarak yazılır: doğrusal bir R kısmı ve ardından bir t ötelemesi (Seitz gösterimi). 230 uzay grubu vardır. Hermann-Mauguin simgesi onları şöyle adlandırır: önce örgünün harfi (P, I, F…), sonra ana doğrultular boyunca simetri öğeleri. Böylece Fm-3m kaya tuzunun grubudur, P2₁/c ise birçok molekülün. Eksenlerin ve başlangıç noktasının seçimine göre aynı grup birkaç şekilde yazılır: Tablolar 530 «ayar» listeler ve Hall simgesi her birini belirsizlik olmadan betimler.

Formüller

Seitz gösteriminde bir işlem:

{R ∣ t}:x⟼R x+t\{R\,|\,\mathbf{t}\} : \mathbf{x} \longmapsto R\,\mathbf{x} + \mathbf{t}

Örneğin c boyunca bir 4₂ ekseni: çeyrek dönüş, ardından eksen boyunca yarım adım.

{4001+ ∣ 0,0,12}:(x,y,z)⟼(−y,x,z+12)\{4^{+}_{001}\,|\,0, 0, \tfrac12\} : (x, y, z) \longmapsto (-y, x, z + \tfrac12)

Laue'de

Grup alanı bir numara (227), kısa ya da tam bir Hermann-Mauguin simgesi (Fd-3m, P2_1/c), bir ayar (227:1) ya da bir Hall simgesi (Hall: -P 2ybc) kabul eder. Tabloların 530 ayarının tümü tanınır ve alanın yanındaki liste hepsini sunar.

Simetri öğeleri 3B görünümde Tabloların simgeleriyle çizilir: dönme ve vida eksenleri, dönme-tersinme eksenleri, ayna ve kayma düzlemleri, ters çevirme merkezleri. Hangilerinin gösterileceği Simetri öğeleri içinde seçilir. Kübik bir hücrede onlarca eksen bulunduğundan Dereceler satırı her seferinde yalnızca bir dereceyi (2, 3, 4 ya da 6) göstermeye olanak verir. Öğeler de her şey gibi atomların arkasında kalır.

Şu yönde bak görünümü örgünün bir doğrultusuna ya da bir simetri öğesine çevirir. Tables izdüşümü, düzlemlerin yükseklikleriyle birlikte Uluslararası Tabloların A cildindeki diyagramları yeniden üretir. Döndürmek için sürükleyin, yakınlaştırmak için kıstırın ve ortografik görünümle perspektif arasında seçim yapın.

Kaya tuzu ve 4 katlı eksenleri
Kaya tuzu ve yalnızca 4 katlı eksenleri, atomların arkasında gizli.
Uluslararası Tabloların izdüşümü
Tabloların izdüşümü, düzlemlerin yükseklikleriyle.

Tabloların simgeleri

Tablolar ne söyler

Uluslararası Tabloların A cildindeki diyagramlar her simetri öğesini grafik bir simgeyle gösterir (2006 baskısının 1.4. kısmı, 2016 baskısının 2.1. bölümü: simgeler aynıdır). Laue bu simgeleri 3B görünümde, Tables izdüşümünde, stereogramlarda ve döşemelerde çizer; bu tablolardaki şekiller uygulamayla aynı kütüphaneden gelir. Gösterim Tabloların gösterimidir, kısmi öğeler parantez içindedir; öz öteleme, eksen ya da kayma boyunca en kısa örgü ötelemesinin kesri olarak verilir.

Çizime dik eksenler, simetri noktaları

SimgeÖğeGösterimÖz öteleme
22. dereceden dönme ekseni; düzlemde 2. dereceden dönme noktası2—
2₁Vida ekseni 2₁2₁12\tfrac12
33. dereceden dönme ekseni; düzlemde 3. dereceden dönme noktası3—
3₁Vida ekseni 3₁3₁13\tfrac13
3₂Vida ekseni 3₂3₂23\tfrac23
44. dereceden dönme ekseni; düzlemde 4. dereceden dönme noktası4 (2)—
4₁Vida ekseni 4₁4₁ (2₁)14\tfrac14
4₂Vida ekseni 4₂4₂ (2)12\tfrac12
4₃Vida ekseni 4₃4₃ (2₁)34\tfrac34
66. dereceden dönme ekseni; düzlemde 6. dereceden dönme noktası6 (3, 2)—
6₁Vida ekseni 6₁6₁ (3₁, 2₁)16\tfrac16
6₂Vida ekseni 6₂6₂ (3₂, 2)13\tfrac13
6₃Vida ekseni 6₃6₃ (3, 2₁)12\tfrac12
6₄Vida ekseni 6₄6₄ (3₁, 2)23\tfrac23
6₅Vida ekseni 6₅6₅ (3₂, 2₁)56\tfrac56
1̄Ters çevirme merkezi1ˉ\bar 1—
3̄Dönü-ters çevirme ekseni 3̄3ˉ\bar 3 (3, 1ˉ\bar 1)—
4̄Dönü-ters çevirme ekseni 4̄4ˉ\bar 4 (2)—
6̄Dönü-ters çevirme ekseni 6̄6ˉ≡3/m\bar 6 \equiv 3/m—
2/mTers çevirme merkezli 2. dereceden eksen2/m (1ˉ\bar 1)—
2₁/mTers çevirme merkezli vida ekseni 2₁2₁/m (1ˉ\bar 1)12\tfrac12
4/mTers çevirme merkezli 4. dereceden eksen4/m (4ˉ\bar 4, 2, 1ˉ\bar 1)—
4₂/mTers çevirme merkezli vida ekseni 4₂4₂/m (4ˉ\bar 4, 2, 1ˉ\bar 1)12\tfrac12
6/mTers çevirme merkezli 6. dereceden eksen6/m (6ˉ\bar 6, 3ˉ\bar 3, 3, 2, 1ˉ\bar 1)—
6₃/mTers çevirme merkezli vida ekseni 6₃6₃/m (6ˉ\bar 6, 3ˉ\bar 3, 3, 2₁, 1ˉ\bar 1)12\tfrac12

Bir vida ekseninin kuyrukları kenarlarını uzatır. Bir nₖ ekseninde bunlardan n/EBOB(n, k) tane bulunur: 4₂'de iki, 6₂ ve 6₄'te üç, 6₃'te iki; bu sayılar içerdikleri 2, 3₂, 3₁ ve 2₁ kısmi öğelerine karşılık gelir. Enantiyomorf eksenler arasında yönleri tersine döner: 3₁ ve 3₂, 4₁ ve 4₃, 6₁ ve 6₅, 6₂ ve 6₄. 4. dereceden bir eksenin simgesi eşkenar dörtgen olarak ya da kenarları hücre kenarlarına paralel çizilir. Eksen üzerindeki bir ters çevirme merkezi, beyaz bir noktayla işaretlenen n/m simgesini verir; 4₂ ya da 6₃ ekseninde 4̄ ve 6̄ noktaları işaretlenmez.

Çizim düzleminde yatan 2. dereceden eksenler

SimgeÖğeGösterimÖz öteleme
22. dereceden dönme ekseni2—
2₁Vida ekseni 2₁2₁12\tfrac12

Çizime dik düzlemler, simetri doğruları

SimgeÖğeGösterimÖz öteleme
mAyna düzlemi; düzlemde yansıma doğrusum—
a, b, c«Eksenel» kayma düzlemi, kayma çizim düzleminde; düzlemde kayma doğrusua, b ya da c; gdoğru boyunca 12\tfrac12 öteleme
a, b, c«Eksenel» kayma düzlemi, kayma gözlemciye doğrua, b ya da cçizime dik 12\tfrac12 öteleme
e«Çift» kayma düzlemi (merkezli hücreler)eiki kayma: doğru boyunca 12\tfrac12 ve çizime dik 12\tfrac12
n«Köşegen» kayma düzleminiki bileşenli tek kayma, doğru boyunca 12\tfrac12 ve dik doğrultuda 12\tfrac12
d«Elmas» kayma düzlemi (düzlem çifti, merkezli hücreler)ddoğru boyunca 14\tfrac14 ve dik doğrultuda 14\tfrac14; ok, çizimde dik bileşenin pozitif olduğu yönü gösterir

a, b, c ve n için çizginin biçimi harfe değil, kaymanın çizime göre yönüne bağlıdır: aynı noktalı çizgi bir betimlemede c düzlemi, başka birinde n düzlemidir (altıgen ya da romboedrik eksenlerde R3̄c).

Çizime paralel düzlemler

SimgeÖğeGösterimÖz öteleme
mAyna düzlemim—
a, b, c«Eksenel» kayma düzlemia, b ya da cok yönünde 12\tfrac12 öteleme
e«Çift» kayma düzlemi (merkezli hücreler)eiki oktan birinin yönünde 12\tfrac12
n«Köşegen» kayma düzleminok yönünde 12\tfrac12
d«Elmas» kayma düzlemi (düzlem çifti, merkezli hücreler)dok yönünde 12\tfrac12, yani yüzey merkezli hücrenin bir köşegeninin dörtte biri
m ¼14\tfrac14 ve 34\tfrac34 yüksekliklerinde bir ayna düzlemim—

Bu simgeler diyagramın sol üst köşesine, kolları hücre kenarları boyunca yerleştirilir. Bir h kesri, h ve h + ½ yüksekliklerindeki düzlem çiftini belirtir; kesir yoksa düzlemler 0 ve ½ yüksekliklerindedir.

Laue'de

Tables izdüşümü, hücreye diyagramlar gibi seçilen doğrultunun gösterdiği taraftan bakar: c boyunca a aşağı, b sağa gider ve bir vida ekseni Tablolardaki yönde döner. İşaretçiyi bir öğenin üzerinde bir an tutun: bir balon öğenin adını, doğrultusunu, konumunu (x,14,zx, \tfrac14, z) ve öz ötelemesini verir; birden çok öğe üst üste gelirse hepsini listeler.

Wyckoff konumları

Kuram ne diyor

Hücrenin herhangi bir yerine konan bir atom, grubun bütün işlemleriyle kopyalanır: bu onun yörüngesidir. Ancak bir simetri öğesinin (bir ayna, bir eksen, bir merkez) üzerine konursa bazı işlemler onu yerinde bırakır. Bu durumda kopyaları ikişer, üçer çakışır ve daha az kopyası olur. Onu yerinde bırakan işlemler konum simetrisini oluşturur.

Wyckoff konumları hücrenin noktalarını bu yerel simetriye göre sınıflandırır. Her birinin bir harfi (a, b, c…, en simetrikten en az simetriğe), bir katlılığı (geleneksel hücredeki kopya sayısı) ve bir konum simetrisi vardır. Katlılık ile konum simetrisinin derecesinin çarpımı bir grubun bütün konumları için aynıdır. Kopya ne kadar azsa simetri o kadar yüksektir.

Yapı betimlemelerinin dili budur: «Na 4a'da, Cl 4b'de» kaya tuzunu betimlemeye yeter, çünkü gerisini Fm-3m grubu yapar. Genel bir konumun üç serbest koordinatı vardır; özel bir konumun daha azı ya da hiç yoktur, koordinatları bu durumda simetri tarafından sabitlenir.

Formüller

Nokta grubu PP olan ve hücresi ZZ düğüm içeren (P için 1, I ve C için 2, F için 4) bir grupta, katlılığı mm ve konum simetrisi SS olan bir konum için:

m⋅∣S∣=∣P∣⋅Zm \cdot |S| = |P| \cdot Z

Fm3ˉmFm\bar{3}m içindeki kaya tuzu için: Na 4a'da, 4×48=48×44 \times 48 = 48 \times 4; genel bir konum 192l, 192×1=48×4192 \times 1 = 48 \times 4.

Laue'de

Bir konum ekle elementinin adıyla adlandırılan (Ca1, O1) ve adı değiştirilebilen bir atom oluşturur; elementi ve koordinatları, kaydırıcıyla ya da her kaydırıcının ucundaki alana değerleri yazılarak seçilir. Koordinatlar kesin olarak yazılır, örneğin 1/3 ya da 0.4697, ve Laue onları kesin tutar. Konum denetçisi Wyckoff konumunu (8a, 24d…), katlılığı ve yönlendirilmiş konum simetrisini verir. Bir Wyckoff konumuna yerleştir grubun konumlarını önerir. Taşıma aracıyla 3B görünümde bir atom sürüklenir: üzerinden geçtiği özel konumlara oturur ve Üzerinde kal, atom konumu boyunca kayarken onu o konumda tutar. Bütün kopyaları onu izler. Herhangi bir bağdan daha yakın olan iki atom işaretlenir: çoğunlukla başlangıç değerinde kalmış bir koordinat ya da ayarlanmamış bir hücre kenarıdır (hekzagonal bir grupta a'ya eşit kalmış c).

Atomlar ve bileşim

Kuram ne diyor

Motif atomlardan oluşur ve her kimyasal elementin kendi özellikleri vardır. Atom numarası Z (proton sayısı) onu tanımlar; atom kütlesi hücrenin ağırlığını belirler. Elektron dizilimi ve elektronegatifliği nasıl bağ yaptığını söyler. Kovalent yarıçapı bağlarının tipik uzunluğunu, yükseltgenme basamakları ise iyonik bir bileşikte aldığı yükleri verir.

Hücredeki atomlar sayılarak kristalin formülü ve hücre başına formül birimi sayısı Z elde edilir: kaya tuzunun hücresinde dört NaCl. Hücrenin kütlesinin hacmine bölümü yoğunluğu verir; bu, bir yapının basit ve değerli bir denetimidir: ölçülen yoğunluktan uzak bir hesaplanan yoğunluk bir hataya işaret eder.

Formüller

Hacmi VV olan bir hücrede mol kütlesi MM olan ZZ birimle yoğunluk (NAN_A: Avogadro sayısı):

ρ=Z MNA V\rho = \frac{Z\,M}{N_A\,V}

Kaya tuzu için (aa = 5,640 Å):

ρ=4×58,446,022×1023×(5,640×10−8)3≈2,16 g/cm3\rho = \frac{4 \times 58{,}44}{6{,}022\times10^{23} \times (5{,}640\times10^{-8})^3} \approx 2{,}16\ \text{g/cm}^3

Laue'de

Bir konumun denetçisinde Element alanının yanındaki ızgara düğmesi periyodik tabloyu açar: 103 element, alışılmış renkleriyle. Üzerine gelmek bir elementin kartını (atom numarası ve kütlesi, elektron dizilimi, elektronegatiflik, kovalent yarıçap, yükseltgenme basamakları) gösterir, bir tıklama onu seçer. Simge de yazılabilir; bilinmeyen bir simge belirtilir.

Bileşim bölümü (Yapı sekmesi) formülü, Z'yi, mol kütlesini ve yoğunluğu verir. 3B görünümde atomların boyutu ve bağlar kovalent yarıçapları izler. Hücrelerden çıkan bağlar gizlidir; onları görmek ve her atomun tam koordinasyonunu okumak için Hücrelerden çıkan bağları gizle seçeneğinin işaretini kaldırın. Aynı işaretli iki iyon asla bağlanmaz.

Bir konum paylaşılmış olabilir: bir alaşımda ya da katı çözeltide birkaç element aynı yerleri rastgele işgal eder, her biri kendi kesriyle — Al₀.₃Ga₀.₇As örneğinde katyon konumunda %70 galyum ve %30 alüminyum vardır. Konumun denetçisinde Bu konumu başka bir elementle paylaş bir element ve kesrini ekler; iki elementle birinin kesrini değiştirmek diğerini de değiştirir, toplamı 1'in altında kalan kesirler ise konumların bir kısmını boş bırakır (boşluklar). Formül, yoğunluk ve kırınım desenleri bunu hesaba katar, CIF içe ve dışa aktarımı doluluk oranlarını okuyup yazar, 3B görünüm de bu atomları ortalama bir renk ve boyutla çizer.

Görünüm ayarlarındaki Koordinasyon çokyüzlüleri, her merkez atomu komşularının oluşturduğu, kendi renginde yarı saydam yüzlü çokyüzlüyle çevreler: kuvarsın SiO₄ dörtyüzlüleri, perovskit ve rutilin TiO₆ sekizyüzlüleri, fluoritin CaF₈ küpleri. Çokyüzlü komşularını hücrenin dışına kadar izler ve içinde kalan bağlar kaybolur. Varsayılan olarak merkezler, kendilerinden daha elektronegatif dört ila sekiz komşuyla çevrili atomlardır; Merkezler menüsü başkalarını seçer.

Ölç aracı (cetvel, Döndür ve Atomları taşı yanında) 3B görünümdeki atomlar arasında ölçer. Uzaklık için iki atoma, ikincideki açı için üç atoma, burulma için dört atoma tıklayın; burulmanın işareti IUPAC'a göredir. Üç atomdan itibaren Ölçümler paneli, atomlar gerçekten içindeyse indisleriyle (hkl) birlikte ortalama düzlemlerini ve her birinin sapmasını da verir. Tek bir atom en yakın komşularını ve uzaklıklarını verir. Seçilen atomlar görünümde numaralanır ve birleştirilir; bir atoma yeniden tıklamak onu çıkarır, arka plana tıklamak her şeyi siler ve Kopyala ölçümleri bir hesap tablosu için metin olarak verir.

Yapı sekmesindeki Bağ değerliği toplamları bölümü iyonik bir yapıyı bir bakışta denetler. Bir katyon ile bir anyon arasındaki her bağ exp((R₀ − R)/b) değerliği taşır ve bir iyonun bağları yükseltgenme basamağına toplanır: korunddaki alüminyum için 2,97, kaya tuzundaki sodyum için 0,98. R₀ ve b çift için yayımlanmış değerlerdir ve bölüm makaleleri belirtir: oksitler için, binlerce yapı üzerindeki karşılaştırmaları onları daha iyi bulduğunda Gagné ve Hawthorne (2015), yoksa Brown ve Altermatt (1985) ya da başka bir makale; bunlar da yoksa iki elementten bir kestirim (O'Keeffe ve Brese 1991). Yükseltgenme basamağından 0,25'ten fazla sapan bir toplam turuncu gösterilir: fazla uzun ya da kısa bir bağ, yanlış yerleştirilmiş bir atom, yanlış bir element. Küresel kararsızlık indisi hücreyi özetler: 0,1'in altında yapı gerilimsizdir, 0,2'nin üstünde nadiren kararlıdır.

Yapı dosyaları

Kuram ne diyor

Yayımlanmış yapılar birkaç biçimde paylaşılır. CIF (Crystallographic Information File) Uluslararası Kristalografi Birliği'nin ve veritabanlarının standardıdır. SHELX (.res, .ins) tek kristal arıtma programlarının biçimidir, POSCAR ise bütün atomları grupları olmadan veren VASP hesaplama kodununki. Bir dosya koordinatları yuvarlar (2/3 yerine 0.666667) ve grubu her zaman aynı şekilde belirtmez: onu doğru okumak simetriyi yeniden bulmayı gerektirir.

Laue'de

Yapı menüsü bir CIF, bir SHELX dosyası ya da bir POSCAR okur. Bir CIF'te grup simetri işlemlerinden, olmazsa Hall simgesinden, o da olmazsa Hermann-Mauguin simgesinden tanınır. Yuvarlanmış koordinatlar kesin değerlerine kavuşur ve atomlar özel konumlarına yerleşir. Bir POSCAR simetrisini yeniden bulur. Aynı menü yapıyı CIF, SHELX, POSCAR, genişletilmiş XYZ ya da PDB olarak, ağını da CGD olarak yazar; Systre ve RCSR veritabanı bu biçimi okuyarak bir topolojiyi adlandırır (dia, pcu…).

Yapı sekmesinde Süper hücre ve levha bölümü kristali P1'de yeniden kurar, her atom ayrı bir konum: içine bir kusur, bir yer değiştirme ya da düzensizlik koymak veya bir hesap koduna aktarmak için. Bir süper hücre hücreyi n₁ × n₂ × n₃ kez tekrarlar. Bir levha kristali (hkl) düzlemine paralel keser: her biri düzlemin bir periyodu olan katman sayısı ve üstteki vakum seçilir; a ve b düzlemdedir, c ona diktir, yüzey hesaplarının beklediği gibi. Geri Al başlangıçtaki kristali geri getirir.

Döşemeler: 17 düzlem grubu

Kuram ne diyor

Bir duvar kâğıdı, bir karo döşeme, baskılı bir kumaş: hepsi bir motifi düzlemin iki doğrultusunda tekrarlar. Bunlar iki boyutlu kristallerdir ve aynı kuram, daha basit biçimde, bunlara da uygulanır. Motif döndürülebilir, bir aynada yansıtılabilir, kaydırılabilir ya da bu hareketler birleştirilebilir; kristalografik kısıtlama yalnızca 2, 3, 4 ve 6 katlı dönmelere izin verir. Sonuçta tam olarak on yedi düzlem grubu ortaya çıkar; XIX. yüzyılda kanıtlanmışlardır ve söylendiğine göre hepsi Elhamra'nın süslemelerinde bulunur.

Her grubun bir temel bölgesi vardır: işlemlerin bütün deseni ondan yeniden kurduğu, düzlemin en küçük parçası. Bu bölgede çizmek, bütün döşemeyi çizmek demektir. Gruplar iki şekilde adlandırılır. p4mm gibi uluslararası simge önce örgüyü, sonra doğrultular boyunca öğeleri söyler. *442 gibi Conway'in orbifold gösterimi ise dönme merkezlerini ve aynaları bölgenin topolojisinden yola çıkarak sayar.

İki fikir tabloyu zenginleştirir. İki renkli gruplar (düzlemde 46 tane), Escher'in beyaz bir balığın siyaha dönüştüğü gravürlerinde olduğu gibi, bazı işlemler altında bir kopyanın rengini değiştirir. Altgruplar işlem çıkarır: p4mm'den p4'e geçildiğinde ayna kopyaları kaybolur ve motif artık yansıtılmaz.

Laue'de: adım adım

  1. Bir kural seçin. Panelin başındaki Döşeme | Friz | Rozet seçicisi 17 düzlem grubu, 7 friz, yani bir kenar süsü gibi yalnızca tek doğrultuda tekrarlanan desenler, ve bir nokta etrafında dönen rozetler arasında seçim yapar; altındaki Grup menüsü seçilen türün gruplarını sunar. Başlangıç için p4mm kare bir kaleydoskop, p6m altıgen bir kaleydoskop, p4 ya da p6 ise aynasız dönen bir rozet verir.
  2. Gri alanın içine çizin. Bu «temel bölge», desenin en küçük parçasıdır: oraya çizdiğiniz her şey her yere kopyalanır. Çiz aracı seçilen renkte serbest elle çizer.
  3. Motifler yerleştirin. Motif aracı bir şekil (daire, üçgen, kare, eşkenar dörtgen, beşgen, altıgen, yıldız, ok), bir harf, bir simge, bir emoji ya da kendi resminizi yerleştirir. Görünüm paneli boyutunu ve dönüşünü ayarlar. Bir dönme merkezinin ya da bir aynanın yakınında motif oraya oturur ve kopyaları bir rozette birleşir.
  4. Renkleri seçin. Her çizginin ve her motifin kendi rengi vardır; arka plan rengi de ayarlanır. İki renk 46 iki renkli gruptan birini seçer: kopyalar kırmızıyla çizilen işlemler altında renk değiştirir.
  5. Sonuca tek başına bakın. Yalnızca desen hücreyi, örgüyü ve simgeleri gizler: geriye yalnızca desen kalır.
  6. Yazdırın ya da dışa aktarın. Ekran için görüntü olarak, kâğıt için PDF olarak ya da kumaş ve duvar kâğıdı için dikişsiz bir tekrarla (bkz. Baskı ve kumaş).

Kuralı değiştirmek çiziminizi değiştirmez: yalnızca başka türlü tekrarlanır. Aynı serbest el çizgisi, seçilen gruba göre bir rozet, bir kaleydoskop ya da serpiştirilmiş bir desen olur.

Dört araç vardır. Seç bir motifi ya da bir çizgiyi bütün kopyalarıyla birlikte taşır, Motif bir motif yerleştirir, Çiz serbest elle çizer ve Silgi dokunduğu şeyi siler. F harfi gibi asimetrik bir motif her işlemin ne yaptığını gösterir: dönmelerle döndürülür, aynalarla ters çevrilir. Özel bir konumda kopyalar üst üste biner ve konumundan daha az simetrik bir motif bunu görünür kılar. Yan panel grubun işlemlerini listeler ve aynı hücreye sahip altgruplarını ve üstgruplarını önerir. Görünüm içinde Kapsam, Tüm düzlemi (varsayılan) ya da 1 × 1'den 12 × 12'ye kadar sütun × satır hücreden oluşan, hücre kenarlarında çerçevelenip kesilmiş bir Bölüm gösterir: tek bir hücreyi ya da tahtada 2 × 2'lik bir bloğu göstermek için yararlıdır.

Bir karo döşemenin kuralını bulmak. Bir zeminin, bir kumaşın ya da bir baskının fotoğrafını desenin altına koyun. Konumunu, boyutunu, dönüşünü ve opaklığını ayarlayın ve hücreyi fotoğraftaki tekrarla çakıştırın. Sonra simgeler örneğin merkezlerine ve aynalarına oturana kadar grupları deneyin. Tutor'un tanıma alıştırmaları gözü eğitir.

Bir düzlem grubuyla tekrarlanan F harfi
F harfi her işlemin ne yaptığını gösterir.
Laue'de yeniden yapılmış bir Fas zellij'i
Bir zellij: kural bulundu, desen yeniden çizildi.
Simetri öğeleriyle bir p4gm döşemesi
p4gm: genel konumdaki bir motif hücre başına sekiz kez tekrarlanır, aynaların kesiştiği yerdeki bir motif iki kez.

Frizler: bir şeridin 7 grubu

Kuram ne diyor

Bir friz, bir kenar süsü, bir nakış ya da bir sıra karo yalnızca tek doğrultuda tekrarlanır. Bir şeridin olası simetrileri daha azdır: yalnızca yedi grup. Conway onlara, bırakılacak izlere göre, yürürken akılda kalan adlar vermiştir: sıçrama, adım, yan adım, dönerek sıçrama… Örneğin p11g frizi kardaki ayak izleridir, şerit boyunca bir kayma.

Laue'de

Döşeme | Friz | Rozet seçicisi frizlere geçer; Grup menüsü bu durumda yedisini simgeleri, orbifoldları ve Conway adlarıyla birlikte sunar. Şerit, hücrenin b parametresine eşit bir yükseklikte çizilir. Döşemenin bütün araçları burada da geçerlidir.

Mandalalar ve rozetler

Kuram ne diyor

Bir gül pencere, bir vitray, bir çiçek, bir mandala bütün düzlemde tekrarlanmaz: motifi bir nokta etrafında döner. Leonardo da Vinci sonlu bir şeklin yalnızca iki tür simetrisi olduğunu fark etmişti:

Döşemelerin aksine her derece serbesttir: 5, 8, 12 ya da 13. Bu, tersinden bakılan kristalografik kısıtlamadır. Tek başına bir şekil 5 katlı simetriye sahip olabilir, periyodik bir döşeme asla. Penrose'un kuasikristalleri ise merkezlerinde 5 ya da 10 katlı rozetler taşır.

Laue'de

Döşeme | Friz | Rozet seçicisi (kullanım Tasarım olduğunda «Mandala») atölyeyi açar. Derece sayacı n'yi 1 ile 24 arasında seçer, Aynalar anahtarı da Cₙ'den Dₙ'ye geçirir. Gri dilimin, yani temel bölgenin içine çizin ya da bir motif yerleştirin: her çizgi merkez etrafında kopyalanır. Bir aynanın üstüne ya da merkeze konan motif oraya oturur ve daha az kopyası olur; motif listesi bunu gösterir (konum simetrisi ve kopya sayısı). Yakınlaştırma ya da kıstırma, ayrıntıları çizmek için şekli büyütür. Aynalar eli yönlendirir; Simetri öğeleri onları gizler. İki renk dilimleri dönüşümlü boyar ve görüntü PNG ya da vektörel PDF olarak dışa aktarılır. Çizgilerin kalınlığı ve stili (düz, kesikli, noktalı, düşme yarıçapıyla birlikte kum tozu) Döşeme ve Rozet atölyelerinde, çizgi listesinin altında ayarlanır.

Kırınım

Kuram ne diyor

Atomlar arasındaki ångström mertebesindeki (10−10 m) uzaklıklar görünür ışık için bin kat fazla küçüktür. Bu nedenle kristal, dalga boyu bunlarla karşılaştırılabilir bir dalgayla aydınlatılır: X ışınları, nötronlar ya da elektronlar. Her atom dalganın bir kısmını geri gönderir. Kristal periyodik olduğundan bu dalgalar yalnızca belirli doğrultularda toplanır ve orada keskin lekeler, yani yansımalar oluşturur. Başka yerlerde birbirlerini söndürürler.

Ölçüm her yansımanın yoğunluğunu verir, ama dalgasının fazını vermez. Oysa bir Fourier sentezi ile atomların görüntüsüne geri dönmek için ikisi de gereklidir. Bu, yapı çözümlemesinin merkezindeki faz problemidir. Fazlara ihtiyaç duymayan Patterson fonksiyonu atomların kendisi yerine atomlar arasındaki vektörleri gösterir.

Formüller

Ters örgü ve düzlemler arası uzaklık:

ai⋅aj∗=δij,Ghkl=h a∗+k b∗+l c∗\mathbf{a}_i \cdot \mathbf{a}^*_j = \delta_{ij},\qquad \mathbf{G}_{hkl} = h\,\mathbf{a}^* + k\,\mathbf{b}^* + l\,\mathbf{c}^* dhkl=1∣Ghkl∣d_{hkl} = \frac{1}{|\mathbf{G}_{hkl}|}

Bragg yasası ve onun eşdeğeri olan Laue koşulu (Ewald küresi, ∣k∣=1/λ|\mathbf{k}| = 1/\lambda):

2 dhklsin⁡θ=n λ⟺k′−k=Ghkl2\,d_{hkl}\sin\theta = n\,\lambda \quad\Longleftrightarrow\quad \mathbf{k}' - \mathbf{k} = \mathbf{G}_{hkl}

Yapı faktörü ve yoğunluk:

Fhkl=∑jfj e−Bjsin⁡2θ/λ2 e2πi(hxj+kyj+lzj)F_{hkl} = \sum_j f_j\, e^{-B_j \sin^2\theta/\lambda^2}\, e^{2\pi i (h x_j + k y_j + l z_j)} Ihkl∝∣Fhkl∣2I_{hkl} \propto |F_{hkl}|^2

Elektron yoğunluğu ve φ\varphi fazlarına ihtiyaç duymayan Patterson fonksiyonu:

ρ(x)=1V∑hkl∣Fhkl∣ eiφhkl e−2πi h⋅x\rho(\mathbf{x}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|\, e^{i\varphi_{hkl}}\, e^{-2\pi i\, \mathbf{h}\cdot\mathbf{x}} P(u)=1V∑hkl∣Fhkl∣2cos⁡2π h⋅uP(\mathbf{u}) = \frac{1}{V}\sum_{hkl} |F_{hkl}|^2 \cos 2\pi\, \mathbf{h}\cdot\mathbf{u}

Laue'de

Her düzlem atölyesinin kendi kırınım paneli vardır. Bir döşeme için: (h k) yansımaları, bunların |F|² yoğunluğu, bir halkayla işaretlenen sistematik sönümler ve Laue sınıfı. Bir kuasikristal için: Bragg tepeleri ya da logaritmik ölçekte yoğunluk haritasının tamamı.

Büyütme düğmesi deseni geniş bir görünümde açar. Orada ×64'e kadar yakınlaştırılır (kıstırma, düğmeler, büyütülecek noktaya çift tıklama) ve sürükleyerek gezinilir. Her yakınlaştırmada görünür bölge yeniden hesaplanır: daha zayıf tepeler belirir, harita incelir ve ×3'ün ötesinde her yansıma kendi indislerini taşır. Parlaklık ve Karşıtlık zayıf tepeleri öne çıkarır. Desen PNG ya da vektörel PDF olarak, yansımalar CSV olarak dışa aktarılır.

Fourier sentezi ters yolu izler: motifi kırınımından yeniden kurar. Gerçek fazlarla motif geri gelir; sıfır ya da rastgele fazlarla gelmez. Faz problemi tek bakışta görünür. Patterson haritası motifler arasındaki vektörleri gösterir.

Kuasikristaller

Kuram ne diyor

1982'de Dan Shechtman, bir kristal gibi keskin tepelerle kırınım yapan, ama kristalografik kısıtlamanın yasakladığı 10 katlı simetriye sahip bir alüminyum-mangan alaşımı gözlemledi. Bu bir hata değildi: madde periyodik olmadan düzenli olabilir. Bunlara kuasikristaller denir (2011 Nobel Kimya Ödülü). 1970'lerde matematikçilerin keşfettiği Penrose döşemeleri bunların iki boyutlu modelidir: düzlemi hiç tekrarlanmadan kaplayan iki eşkenar dörtgen.

Sır gizli bir boyuttadır. Bir kuasikristal, daha yüksek boyutlu bir kristalin kesitidir ve bizim uzayımıza irrasyonel bir açıyla izdüşürülmüştür. Penrose döşemesi böylece beş boyutlu bir örgüden gelir. Bu örgünün bir düzleme yakın düşen, dik uzayın bir «penceresi» içindeki noktaları tutulur ve izdüşürülür. Başlangıçtaki örgü periyodik olduğundan kırınım keskin tepeler korur; izdüşüm irrasyonel olduğundan sonuç asla tekrarlanmaz.

Aynı yapı de Bruijn ızgaralarıyla, her doğrultu için bir paralel doğrular ailesi ve her kesişim için bir karo alınarak, ya da Penrose için şişirme ile elde edilir: her karo altın oran oranında daha küçük karolara bölünür. Kesimi kaydırmaya fazon denir: karolar orada burada ters döner ve döşeme geçerli kalır. Aynı fikirler, bir örgünün başlangıç noktasından hiçbir şeyin gizlemediği görünür noktaları gibi daha tuhaf kümeler için de geçerlidir. Bunlar hiçbir zaman periyodik değildir, her boyutta boşlukları vardır, ama yine de kırınımları yalnızca keskin tepelerden oluşur.

Bu döşemelerin sanatsal bir tarihi de vardır. İran ve İslam mimarisinin birbirine geçen çizgilerden oluşan süslemeleri olan girihler, gizli karolar üzerine çizilir. İsfahan'daki Derb-i İmam türbesindekiler (1453), Penrose'dan beş yüzyıl önce, bir Penrose döşemesini neredeyse tam olarak izler (Lu ve Steinhardt, Science, 2007).

Laue'de

Atölye üç döşeme sunar: Penrose (10 katlı), Ammann-Beenker (8 katlı) ve onikigen (12 katlı); ızgaralarla ya da Penrose için şişirmeyle kurulur (Oluşturma yöntemi). Fazon kaydırıcıları kesimi kaydırır. Dik uzay her köşenin nereye düştüğünü gösterir: bir köşeyi orada bulmak için üzerine gelin. Kırınım paneli tepeleri ya da yoğunluk haritasını gösterir.

Karolar bölümü her karo türüne bir renk verir ve kenarları ayarlar (sıfır onları gizler). Süsleme menüsü bir karodan ötekine uzanan çizgiler ekler: döşemenin birleştirme kurallarını çizen Penrose yayları, kenarların orta noktaları arasında yaylar, de Bruijn çizgilerini izleyen şeritler ve kenarlara 36°, 54° ya da 72° açılı girih geçmeleri. Karoları tasarla… bir karoyu büyük açar; üzerine kendi çizgilerinizi çizip motifler yerleştirebilirsiniz. Orada yaptığınız her şey aynı türden her karoda, karoyla birlikte dönerek tekrarlanır ve kenarların işaretli noktalarından birinde biten bir çizgi komşu karoda devam eder.

Desen menüsü kare ya da üçgen örgünün görünür noktalarını da sunar. Bir noktanın görüş çizgisini ve onu gizleyen noktayı görmek için üzerine gelin. k ayarı k-serbest noktaları verir; görünür noktalar bunların k = 1 durumudur.

Laue deseni

Kuram ne diyor

1912'de Max von Laue, X ışınlarını bir kristalin içinden geçirme fikrini ortaya attı. Deneyi Walter Friedrich ve Paul Knipping, önce bakır sülfat, sonra sfalerit üzerinde yaptılar. Fotoğraf plakasında düzenli biçimde dizilmiş lekeler belirdi. Deney iki şeyi birden kanıtlıyordu: X ışınları dalgadır ve kristal bir atom örgüsüdür. Laue 1914'te Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.

Demet beyazdır: bir banttaki tüm dalga boylarını içerir ve kristal hareketsiz kalır. Her örgü düzlemi ailesi demetle bir θ açısı yapar. Bu tayftan Bragg yasasını sağlayan dalga boyunu seçer ve onu 2θ kadar sapmış bir doğrultuya gönderir; orada bir leke bırakır. Aynı zonun düzlemleri, yani aynı eksene paralel düzlemler, geçirmede bir elips, geri yansımada bir hiperbol üzerinde dizilen lekeler verir.

Lekelerin düzeni kristalin demet boyunca görülen simetrisini gösterir. Demete paralel dördüncü dereceden bir eksen, her çeyrek dönüşte kendini tekrarlayan bir desen verir. Kırınım her zaman bir simetri merkezi ekler (bu Friedel yasasıdır): desen bu yüzden kristal sınıfını değil, Laue sınıfını gösterir. Yöntemin başlıca kullanımı budur: bir kristali kesmeden önce yönlendirmek.

Bir leke birkaç harmoniği bir araya getirir. (100), (200) ve (300) düzlemleri λ, λ/2 ve λ/3'ü aynı doğrultuya gönderir. İlk yansıma sönük olduğunda leke, sonrakiler sayesinde yine de var olur.

Bir lekeden düzlemlere

Desen tersinden de okunur: bir lekeden, onu üreten düzlem ailesine geri gidilir. Lekenin filmdeki yeri (x, y) ve kristalin filme uzaklığı D ölçülür. Kırınan ışın kristalden lekeye gider; demetle 2θ açısı yapar ve r lekenin merkeze uzaklığı olmak üzere tan 2θ = r/D'dir. Yansıma ayna kuralına uyar: düzlemlerin normali, gelen demet ile kırınan ışın arasındaki açının açıortayıdır. Dolayısıyla ışının ve demetin birim vektörlerinin farkı olan û − n̂ doğrultusundadır. Normalin hücrenin a, b ve c eksenleri üzerindeki bileşenleri (h k l) indisleriyle orantılıdır.

Kaya tuzunu [001] boyunca alalım; film 40 mm uzakta, leke (0, 30) mm'de olsun ve filmin üstü b olsun. O zaman û = (0; 30; 40)/50 = (0; 0,6; 0,8), n̂ = (0; 0; 1) ve û − n̂ = (0; 0,6; −0,2) olur; bu (0, 3, −1) ile orantılıdır: bunlar (0 3 1̄) düzlemleridir. Oysa F örgüsü (0 3 1̄)'i söndürür: leke onun (0 6 2̄) harmoniğinden gelir. Her lekenin dalga boyu bilinmez: Laue deseni düzlemlerin aralıklarını değil, doğrultusunu, yani kristalin yönelimini verir. Laboratuvarda lekeler, geçirmede Leonhardt çizelgesiyle, geri yansımada Greninger çizelgesiyle bir stereografik izdüşüme aktarılır ve düzlemler arasındaki açılar tanınır.

Formüller

Bragg yasası, aralığı dd olan ve demetle θ\theta açısı yapan her düzlem ailesinin dalga boyunu seçer:

λ=2 dsin⁡θ\lambda = 2\,d\sin\theta

Kristalden DD uzaklıktaki düz bir filmde, geçirmede, leke merkezden rr uzaklıktadır:

r=Dtan⁡2θr = D\tan 2\theta

Bir (x, y) lekesinden, film DD uzaklıktayken, düzlemlerin N\mathbf N normaline, sonra da indislerine:

u^=(x, y, D)x2+y2+D2,N∝u^−n^,(h k l)∝(a⋅N, b⋅N, c⋅N)\hat{\mathbf u} = \frac{(x,\ y,\ D)}{\sqrt{x^2 + y^2 + D^2}},\qquad \mathbf N \propto \hat{\mathbf u} - \hat{\mathbf n},\qquad (h\ k\ l) \propto (\mathbf a\cdot\mathbf N,\ \mathbf b\cdot\mathbf N,\ \mathbf c\cdot\mathbf N)

Laue'de

Kristal atölyesinde Laue deseni (Kırınım sekmesinde) stereogramın üstünde bir panel açar. 0,25 ile 2,5 Å arasındaki beyaz bir demet, kristalden görünüm doğrultusunda geçer. Film düzdür, kenarı 100 mm'dir ve kristalden 40 mm uzaktadır. Film seçeneği onu kristalin arkasına (Geçirme, ortada bir demet durdurucuyla) ya da önüne (Geri yansıma, demetin içinden geçtiği bir delikle) yerleştirir. Kristal döndürüldüğünde lekeler yer değiştirir. Şu yönde bak düğmeleri seçilen ekseni demetin doğrultusuna getirir. Bir lekenin boyutu ve koyuluğu, banttaki tüm harmonikleri toplayan şiddetini izler. Panelin büyütme düğmesi deseni büyük açar: orada ışınım (tüp gerilimiyle X ışınları ya da nötronlar), dalga boyu bandı ve film uzaklığı seçilir; yakınlaştırılabilir ve bir lekenin üzerine gelmek indislerini, harmoniklerini, 2θ ve d değerlerini gösterir. Lekeler CSV olarak dışa aktarılır. Elle yapılan bir hesabı doğrulamak için büyütülmüş desende bir lekenin üzerine gelin: indisleri görünür. «Tuzun Laue deseni» ve «Kuvarsın Laue deseni» alıştırmaları bu yolu adım adım izletir.

Üç Laue deseni: geçirmede [001] boyunca kaya tuzu, c boyunca kuvars, geri yansımada kaya tuzu
[001] boyunca kaya tuzu (4mm simetrisi), c boyunca kuvars (3m), sonra geri yansımada kaya tuzu.

Toz kırınım deseni

Kuram ne diyor

Örneklerin çoğu tek kristal değil, bir tozdur: rastgele yönlenmiş binlerce küçük kristal. Her düzlem ailesi orada her zaman doğru yönlenmiş birkaç kristalcik bulur; böylece her yansıma, demet çevresinde yarı açısı 2θ olan bir koni haline gelir. Örneğin çevresine sarılmış bir film üzerinde, yani Debye–Scherrer kamerasında, her koni bir çift yay bırakır. Modern bir difraktometre yoğunluğu 2θ'nın fonksiyonu olarak ölçer: bu, bir kristal fazın parmak izi olan toz kırınım desenidir.

Bir toz çizgisi aynı d uzaklığına sahip bütün yansımaları bir araya toplar. Yoğunluğu birkaç şeye bağlıdır:

Bir çizgi birbirinden çok farklı iki nedenle eksik olabilir. Atomlar ne olursa olsun simetri tarafından söndürülmüş olabilir: bir merkezleme, bir vida ekseni, bir kayma düzlemi. Ya da elmasın 222 çizgisi gibi atomların kendileri tarafından sıfırlanmış olabilir.

Formüller

mm katlılık olmak üzere, Lorentz-polarizasyon çarpanıyla bir toz çizgisinin yoğunluğu:

I∝m ∣F∣2 1+cos⁡22θsin⁡2θ cos⁡θI \propto m\,|F|^2\,\frac{1 + \cos^2 2\theta}{\sin^2\theta\,\cos\theta}

Laue'de

Kristal atölyesinde Toz kırınım deseni (Kırınım sekmesinde) görünümün altına kristalin desenini yerleştirir; desen her atom kaydırıldığında yeniden hesaplanır. X ışınları için Waasmaier ve Kirfel atomik saçılma çarpanlarıyla, nötronlar için koherent saçılma uzunluklarıyla hesaplanır. Büyütüldüğünde ayarlarını (ışınım, dalga boyu, Kα₂ çizgisi, B, tepe genişliği, en büyük 2θ), çizgi tablosunu ve Debye–Scherrer filmini gösterir. Tablo bir çizginin neden eksik olduğunu söyler: merkezleme, bir vida ekseni ya da bir kayma düzlemi tarafından söndürülmüş, ya da atomlar tarafından sıfırlanmış. Özdeş noktalar açıkken her atom aynı biçimde saçar: geriye yalnızca örgü ve konumlar kalır ve kaya tuzunun tek çizgileri kaybolur, çünkü Na ile Cl artık ayırt edilemez. Çizgiler CSV olarak, eğri .xy olarak dışa aktarılır.

Kaya tuzunun toz kırınım deseni, Debye–Scherrer filmi ve çizgi tablosu
Kaya tuzu: indislenmiş çizgiler, F örgüsünün söndürdükleri ve Debye–Scherrer filmi.

Gerçek bir toz ölçümü: arıtma

Kuram ne diyor

Gerçek bir ölçüm hesaba hiçbir zaman tam olarak benzemez. Tepelerin, cihaza ve örneğe bağlı bir genişliği ve biçimi vardır; bir arka plan eklenir ve cihazın sıfırı biraz kaymıştır. Bakır anotla ayrıca her çizgi Kα₂ çizgisiyle ikizlenir. Rietveld yöntemi ölçümü hesaplanan bir desenle nokta nokta karşılaştırır ve parametreleri, fark en küçük olana kadar en küçük kareler yöntemiyle ayarlar. Böylece çoğu zaman 10−4 Å duyarlıkta kesin bir hücre ve modelin örneği iyi betimlediğinin kanıtı elde edilir.

Bir çizginin profili, bir Gauss ve bir Lorentz fonksiyonunun karışımı olan bir pseudo-Voigt ile modellenir. Genişliği açıyla Caglioti yasasına göre değişir ve arka plan bir Chebyshev polinomunu izler. Kalite iki uyum faktörüyle değerlendirilir: ağırlıklı fark olan Rwp ve bu farkı beklenen sayım gürültüsüyle karşılaştıran χ². 1'e yakın bir χ², modelin ölçümü gürültünün izin verdiği ölçüde iyi açıkladığı anlamına gelir.

Formüller

Çizgilerin genişliği (Caglioti) ve wi=1/σi2w_i = 1/\sigma_i^2 ağırlıklarıyla en küçüklenen toplam:

H2=Utan⁡2θ+Vtan⁡θ+WH^2 = U\tan^2\theta + V\tan\theta + W S=∑iwi (yi−yc,i)2S = \sum_i w_i\,(y_i - y_{c,i})^2

Uyum faktörleri (NN nokta, PP parametre):

Rwp=S∑iwiyi2,χ2=SN−PR_{wp} = \sqrt{\frac{S}{\sum_i w_i y_i^2}},\qquad \chi^2 = \frac{S}{N - P}

Laue'de

Toz görüntüleyicisinde Ölçüm bölümü bir dosya içe aktarır: .xy, .xye, .dat ya da CSV olarak iki ya da üç sütun (2θ, yoğunluk, standart sapma), bir toz CIF'i ya da bir GSAS dosyası. Ölçüm hesabın üzerine bindirilir (noktalar, kırmızı hesaplanan eğri, altta fark). Arıtılacak parametreler (ölçek, sıfır, örnek kayması, arka plan, genişlikler, karışım, asimetri, hücre) ve 2θ aralığı seçilir, ardından Arıt uydurmayı arka planda iki geçişte başlatır. Laue Rwp, χ² ve arıtılmış hücreyi görüntüler; Hücreyi uygula onu belgeye yazar. Laue bu şekilde NIST LaB₆ standardının gerçek bir ölçümü üzerinde doğrulanmıştır: sertifikalı hücre 3 × 10−4 Å duyarlıkla yeniden bulunur.

Bilinmeyen bir toz: indisleme

Kuram ne diyor

Neyin ölçüldüğü bilinmiyorsa önce hücreyi bulmak gerekir: bu indislemedir; her çizgiye (h k l) indisleri atar. Kübik bir hücre için bu neredeyse bir oyundur. Çizgilerin 1/d² değerleri h² + k² + l² tam sayılarının oranlarındadır ve bulunan tam sayıların dizisi örgüyü bile ele verir. Daha düşük bir simetri için iki ya da üç parametreyi aynı anda aramak gerekir ve olası çözümlerin sayısı hızla artar. Bir çözümün kalitesi de Wolff'un M₂₀ başarım ölçütüyle ölçülür: çizgiler tam yerine düştüğünde ve hesaplanan çizgilerin pek azı gözlenmeden kaldığında büyüktür. Hücre bulunduktan sonra eksik çizgiler uyumlu uzay gruplarını gösterir.

Formüller

Kübik bir hücre için ve de Wolff başarım ölçütü (Q=1/d2Q = 1/d^2, N20N_{20} gözlenen 20. çizgiye kadar hesaplanan çizgiler, ε‾\overline{\varepsilon} ortalama fark):

1d2=h2+k2+l2a2,M20=Q202 ε‾ N20\frac{1}{d^2} = \frac{h^2+k^2+l^2}{a^2},\qquad M_{20} = \frac{Q_{20}}{2\,\overline{\varepsilon}\,N_{20}}

Laue'de

Görüntüleyicinin İndisleme bölümü ölçümün tepelerini bulur (turuncu üçgenlerle işaretlenir). Ardından bunları açıklayan kübik, dörtgen, hekzagonal ve ortorombik hücreleri arar ve M₂₀'ye göre sıralar. Monoklinik ve triklinik hücreler aranmaz. Seçilen hücre için Laue uyumlu uzay grubu ailelerini, en kısıtlayıcılardan başlayarak önerir. Bu hücreyi ve grubu kullan bunları belgeye yazar ve arıtma başlayabilir.

Bant yapıları

Kuram ne diyor

Yalıtılmış bir atomda bir elektronun yalnızca birkaç enerji düzeyi vardır. Bir kristalde ise çok sayıda özdeş atom birbirine yaklaşır: her düzey genişleyerek bir bant olur ve bu bantta hücre sayısı kadar durum bulunur. Kristaldeki bir elektron, tüm örgü boyunca yayılan bir dalgadır. Durumu bir dalga vektörü k ile belirlenir ve enerjisi k'ye bağlıdır. Örgü kendini tekrarladığı için k'yi ters örgünün tek bir hücresinde değiştirmek yeterlidir: Brillouin bölgesi.

Bantlar, bölgenin yüksek simetrili noktalarını birleştiren bir yol boyunca çizilir. Bu noktaların alışılmış adları vardır: merkezde Γ, kare bir yüzün ortasında X, altıgen bir yüzün merkezinde L. Onları birleştiren doğruların da adları vardır: Γ'dan X'e Δ, Γ'dan L'ye Λ, Γ'dan K'ye Σ.

Her bant hücre başına iki elektron alır, her spinden bir tane. Bantlar değerlik elektronlarıyla aşağıdan yukarıya doldurulur:

Bant aralığı hangi ışığın soğurulacağını belirler. Enerjisi Eg değerini aşan bir foton, bir elektronu değerlik bandından iletim bandına geçirebilir; daha az enerjili bir foton kristalden geçip gider. Doğrudan bir bant aralığında değerlik bandının tepesi ile iletim bandının dibi aynı k değerindedir; galyum arsenürde Γ noktasında olduğu gibi. Kristal o zaman ışığı iyi soğurur ve iyi yayar: LED'ler ve lazerler ondan yapılır. Aksi hâlde bant aralığı dolaylıdır, silisyumda Γ'dan Δ doğrusuna doğru olduğu gibi: ayrıca bir örgü titreşimi, yani bir fonon gerekir ve kristal neredeyse hiç ışık yaymaz.

Formüller

Serbest bir elektronun enerjisi ve bant aralığı EgE_g olan bir kristalin ötesinde artık soğurmadığı dalga boyu:

E=ℏ2∣k∣22m,λes¸ik=hcEg=1239,84 eV⋅nmEgE = \frac{\hbar^2 |\mathbf{k}|^2}{2m},\qquad \lambda_{\text{eşik}} = \frac{hc}{E_g} = \frac{1239{,}84\ \text{eV}\cdot\text{nm}}{E_g}

Laue'de

Kristal atölyesinde Bant yapısı (Özellikler sekmesinde) görünümün yanına, bant aralığının değerini ya da Metal ibaresini gösteren küçük bir bant diyagramı yerleştirir. Büyütüldüğünde Brillouin bölgesini adlandırılmış noktalarıyla üç boyutlu olarak, alışılmış yol boyunca bantları ve durum yoğunluğunu gösterir. Bir yarı iletken ya da yalıtkan için Soğurma sekmesi dielektrik fonksiyonu, kırılma indisini, soğurma katsayısını, yansıtıcılığı ve Tauc grafiğini verir. Üç yöntem sunulur:

Hesaplanan bant aralıkları çoğu zaman ölçülenlerden biraz farklıdır. Ölçülen bant aralığı düğmesi iletim bantlarını ölçülen değere kadar yükseltir: bu, «makas»tır. Bantlar, durum yoğunluğu ve spektrum CSV olarak, grafikler görüntü olarak dışa aktarılır. Silisyum ve Galyum arsenür örnekleri doğrudan bantlarıyla açılır.

Makas, kısaca: hiçbir bant modeli yasak bant genişliğini doğru vermez (araştırmanın DFT hesapları onu %30 ile %50 arası küçük, sıkı bağ modeli bazen büyük bulur), ama bantların şekli iyidir. Makas diyagramı yasak bandın ortasından keser ve tüm boş bantları tek blok hâlinde yukarı ya da aşağı, ölçülen bant aralığına kadar kaydırır; başka hiçbir şey değişmez. Bunun belirlediği: kristalin soğurmaya başladığı enerji, yani rengi ve saydamlığı, ve aralık açıldıkça düşen kırılma indisi. Bant aralığı düzeltmesi (makas) sürgüsü −3 ile +3 eV arasındadır; değer biliniyorsa Ölçülen bant aralığı onu ayarlar (psödopotansiyelin yarı iletkenleri ve sıkı bağda yirmi kadar yaygın kristal: elmas, kaya tuzu, korindon, kuvars, kalsit, rutil…). Spektrum hemen izler.

Tablodaki iki yarı iletkenin bir alaşımı — Si₁₋ₓGeₓ, In₁₋ₓGaₓAs, GaAs₁₋ₓPₓ… — bir sanal kristal olarak hesaplanır: form faktörleri, iki bileşiğinkilerin ortak konumdaki kesirlerle ağırlıklı ortalamasıdır. Yapı sekmesindeki Alaşım bölümü x'i birinden ötekine kaydırır; hücre de Vegard yasasını izler. Burada GaAs₁₋ₓPₓ'nin bant aralığının doğrudandan dolaylıya geçtiği (x = 0,36 dolayında; ölçülen 0,45) ve Si₁₋ₓGeₓ'te germanyumun iletim vadisinin silisyumunkinin önüne geçtiği (x = 0,93 dolayında; ölçülen 0,85) görülür. Sanal kristal düzensizliği dışarıda bırakır: bant aralığı eğilmesinin büyük kısmı eksik kalır (In₀.₅₃Ga₀.₄₇As: hesaplanan 0,91 eV, ölçülen 0,75 eV) ve gerçek bir alaşımın iki fonon ailesi olduğu yerde yalnızca bir aile verir.

Kübik olmayan bir kristalin kırılma indisi her yönde aynı değildir: kalsit görüntüleri ikiler, çünkü c eksenine dik polarize ışık olağan indis nₒ = 1,658 değerini, eksen boyunca polarize ışık ise olağanüstü indis nₑ = 1,486 değerini görür. Soğurma sekmesindeki Polarizasyon menüsü E ⊥ c (olağan), E ∥ c (olağanüstü) veya Polarizasyonların ortalaması için spektrumu gösterir (çift eksenli bir kristalde üç eksen). 589 nm'de kırılma indisi tablosu Ölçülen satırını iki modelin yanına koyar: her iyonun diğer bütün iyonların alanıyla biçim değiştirdiği Nokta dipoller ve elektronların bütün kristalde dolaştığı Bantlar, bant aralığı düzeltmesiyle. Laue, o tür kristalde ölçüme en yakın çıkan modeli Önerilen olarak işaretler: geniş bant aralıklı iyonik kristal için nokta dipoller (kalsit, kuvars, korundum, kaya tuzu… için %4 içinde), 5 eV altında bantlar (yarı iletkenler, rutil); buna karşılık bantlar, denenen beş tek eksenli kristalin hepsinde çift kırılma nₑ − nₒ için doğru işareti verir.

Dağılım — renkle değişen indis — Kırılma indisi n, sönüm κ eğrisinde görünür: dağılımı ölçülmüş kristaller için (kalsit, kuvars, korindon, rutil, florit, kaya tuzu, CsCl, çinko blendi, elmas, SrTiO₃, silisyum, GaAs) Ölçülen eğrisi seçilen polarizasyon için kesikli çizgiyle üzerine çizilir. İndis tablosuna V_d sütunu, Abbe sayısı eklenir: ne kadar küçükse kristal beyaz ışığı o kadar geniş bir gökkuşağına açar (elmas 55, rutil 10; rutilin « ateşi » buradan gelir). Son satır önerilen modelin tek terimli Sellmeier formülünü verir, bir optik tasarım programına yapıştırılmaya hazırdır; Optik spektrum (CSV)… dışa aktarımı ölçülen indisi de içerir. Model, 14 ışından 11'inde Abbe sayısını %20 içinde tutturur: bir optik tasarlarken ölçülen eğriyi tercih edin.

Silisyumun alışılmış yol boyunca bantları, dolaylı bant aralığı ve durum yoğunluğu
Silisyum: Γ'daki değerlik bandı tepesinden Δ doğrusundaki iletim bandı dibine dolaylı bir bant aralığı.

Bir metalde Fermi düzeyi bantları keser: dolu durumlar Brillouin bölgesinin bir kısmını doldurur ve Fermi yüzeyi onları boş durumlardan ayırır. İletkenliği, elektronların öz ısısını ve manyetik alana verilen tepkiyi belirleyen odur. Görüntüleyicide, sıkı bağdaki bir metal ya da serbest elektronlar (boş örgü) için Fermi yüzeyi onu bölgenin içinde, her bant için bir renkle çizer; altında da Γ'dan geçen ve görünümü enine kesen düzlemle alınmış kesitini gösterir: bölgeyi döndürmek kesiti de döndürür. Bakırın serbest elektronları tamamen bölgenin içinde kalan bir küre verir; sıkı bağda bu küre, L noktalarında sekiz altıgen yüze değen boyunlar halinde şişer; Pippard'ın ölçümleri (1957) de bunu göstermiştir. Üç elektronlu alüminyumda serbest küre ikinci ve üçüncü bölgeye taşar: bu, Harrison'ın çizimidir.

Kristalin titreşimleri: fononlar

Kuram ne diyor

Bir kristalin atomları hareketsiz değildir: bağları tarafından yaylarla tutuluyormuş gibi konumlarının çevresinde titreşirler. Bir titreşim, dalga vektörü q olan bir dalga olarak tüm kristal boyunca yayılır; kuantumuna fonon denir. Elektronlarda olduğu gibi q'yu Brillouin bölgesinde dolaştırmak yeterlidir ve frekans, bantlarla aynı yol boyunca çizilir.

İlkel hücresinde N atom bulunan bir kristalin 3N dalı vardır:

İyonik bir kristalde boyuna optik bir titreşim ayrıca onu sertleştiren bir elektrik alanı yaratır: frekansı (LO) enine titreşimlerinkini (TO) aşar. Aradaki fark iyonların yüklerine ve elektronların perdelemesine bağlıdır.

Sert bağlar ve hafif atomlar hızlı titreşir: elmas 40 THz'e çıkar, kaya tuzu 8 THz'i aşmaz. Fononlar öz ısıyı ve ısı iletimini belirler; silisyumun dolaylı bant aralığını aşması için gereken de onlardır.

Formüller

Kütlesi mm olan atomların sertliği KK olan yaylarla bağlandığı, aralığı aa olan bir zincir:

ω(q)=2Km ∣sin⁡qa2∣,ν=ω2π,1 THz=33,36 cm−1=4,136 meV\omega(q) = 2\sqrt{\frac{K}{m}}\,\left|\sin\frac{qa}{2}\right|,\qquad \nu = \frac{\omega}{2\pi},\qquad 1\ \text{THz} = 33{,}36\ \text{cm}^{-1} = 4{,}136\ \text{meV}

Laue'de

Bant yapısı görüntüleyicisinde Fononlar sekmesi dalları aynı yol boyunca, titreşimlerin durum yoğunluğuyla birlikte THz, cm⁻¹ ya da meV olarak çizer. Martin'in incelediği dörtyüzlü yarı iletkenler (Si, Ge, GaAs, InP…) için yaylar, elastik sabitlere uydurulmuş Keating modelinin yaylarıdır. İyonik bir kristalde (kaya tuzu, fluorit, perovskitler…) iyonlar yükleri aracılığıyla birbirini çeker ve iter: Laue bu Coulomb kuvvetlerini ekler ve Γ yakınında boyuna optik dal, kızılötesi ölçümlerin gösterdiği gibi, enine dalların üzerine çıkar. Diğer kristaller için Laue, bağın niteliğine göre (kovalent ya da metalik) komşular arasına evrensel yaylar koyar ve grafitin katmanlarını bir arada tutar. Bu, dallara ilk bakıştır; sertlikleri bir ölçümle karşılaştırmak için ayarlanabilir. Sıfırın altında çizilen bir dal, bozulmayı tercih edecek bir yapıya işaret eder: oda sıcaklığında kübik olan stronsiyum titanat, 105 K'in altında bu şekilde bozulur.

Işık ve kristal: kızılötesi, Raman, çift kırılma

Kuram ne diyor

Görünür ışığın dalga boyu hücreden binlerce kat büyüktür: ışık titreşimleri yalnızca Brillouin bölgesinin merkezinde, Γ'da görür. Onları görmenin iki yolu vardır:

Hangi modların etkin olduğuna simetri karar verir. Simetri merkezi olan bir kristalde hiçbir mod hem kızılötesinde hem Raman'da etkin değildir: bu, dışlama kuralıdır. Silisyumun optik modu yalnızca Raman'da (520 cm⁻¹), kaya tuzununki yalnızca kızılötesinde görülür. Enine frekans TO ile boyuna frekans LO arasında iyonik bir kristal ışığın neredeyse tamamını yansıtır: bu, bir zamanlar uzak kızılötesini ayırmakta kullanılan reststrahlen («kalıntı ışınlar») bandıdır.

Görünür ışığın yayılmasına da simetri karar verir. Kübik bir kristalin her doğrultuda aynı kırılma indisi vardır. Dörtgen, üçgen ya da altıgen bir kristal tek eksenlidir: c boyunca ilerleyen ışık ikiye ayrılmaz, diğer her ışın olağan ve olağandışı olmak üzere ikiye ayrılır. Diğer kristaller çift eksenlidir. Düz ve paralel CO₃ gruplarıyla kalsit en çarpıcı örnektir: bir romboedrin içinden bakılan bir çizgi çift görünür.

Formüller

İyonik bir kristalin kızılötesindeki dielektrik fonksiyonu ve Lyddane, Sachs ve Teller bağıntısı:

ε(ω)=ε∞ ωLO2−ω2ωTO2−ω2,ε(0)ε∞=ωLO2ωTO2,R=∣ε−1ε+1∣2\varepsilon(\omega) = \varepsilon_\infty\,\frac{\omega_{\text{LO}}^2 - \omega^2}{\omega_{\text{TO}}^2 - \omega^2},\qquad \frac{\varepsilon(0)}{\varepsilon_\infty} = \frac{\omega_{\text{LO}}^2}{\omega_{\text{TO}}^2},\qquad R = \left|\frac{\sqrt{\varepsilon} - 1}{\sqrt{\varepsilon} + 1}\right|^2

Bir değerli taşın rengi çoğu zaman eser bir katkıdan gelir: başka bakımlardan kusursuz bir kristaldeki bir renk merkezi. Yakutta bir Cr³⁺ iyonu yaklaşık yüz alüminyumdan birinin yerini alır; çevresindeki altı oksijenin elektrik alanı d düzeylerini yarar ve iyon sarı-yeşili ve moru soğurur: geriye kırmızı kalır. Bu alanın daha zayıf olduğu berilde aynı krom kırmızıyı soğurur: bu zümrüttür. Bir klor boşluğunda tuzağa düşmüş bir elektron, yani bir F merkezi, kaya tuzunu sarıya boyar.

Laue'de

Kristal atölyesinin Özellikler sekmesinde Renk merkezleri bölümü bir katyonun yerine bir geçiş metali iyonu (Cr³⁺, Ti³⁺, V³⁺, V²⁺, Fe²⁺, Co²⁺, Cu²⁺), bir anyon konumuna bir F merkezi ya da bilinen bir bant (mavi safir, akuamarin, pembe elmas, kuvars çeşitleri) ekler. Laue bunlardan soğurma bantlarını, geçen spektrumu ve gün ışığında görülen rengi çıkarır; optik yoğunluk taşın kalınlığını ayarlar. Kusur 3B görünümde görülür: iyon kendi yerinde, elementinin renginde ve kesikli bir çemberle çevrili olarak ya da atomu eksik boşluk, içindeki elektronla birlikte. Yakut, Zümrüt, Mavi safir ve F merkezli kaya tuzu örnekleri bu şekilde kurulmuştur.

Bantlar polarize ışıkta ölçülmüşse (yakut, mavi safir), iki renk kutucuğu kristalin iki rengini gösterir: optik eksene dik polarize ışık (E ⊥ c) ve eksen boyunca polarize ışık (E ∥ c). Bu, bir dikroskopun gösterdiği dikroizm olayıdır: yakut morumsu kırmızı ve turuncumsu kırmızı, safir morumsu mavi ve mavi-yeşil. İyonun tesir kesitinin ölçüldüğü durumlarda (korindonda) Laue, bu optik yoğunluğu veren derişimi de milyon atom başına atom (ppma) olarak verir.

Yakut için bölüm, yakut lazerinin çizgileri olan R çizgilerinin Zeeman etkisini de gösterir: c ekseni boyunca bir manyetik alanda temel düzey ve çizgilerin çıktığı düzeyler yarılır ve her çizgi, alan arttıkça yelpaze gibi açılan bileşenlere ayrılır; bu açılma 10 teslada yaklaşık 8 cm⁻¹'dir. Düz çizgiler (σ) c'ye dik polarize ışıkta, kesikli çizgiler (π) c boyunca polarize ışıkta görülür; kalınlıkları şiddetlerini izler. Yakuttaki kromun düzeyleri işte bu yelpazeler sayesinde tanınmıştır.

Bant yapısı görüntüleyicisinde Kızılötesi ve Raman sekmesi Γ'daki modları, dejenereliklerini ve onları neyin gördüğünü (Kızılötesi, Raman ya da Sessiz), kızılötesi yansıtıcılığı (tek eksenli bir kristal için E ⊥ c ve E ‖ c doğrultularında), optik sınıfı ve W. L. Bragg'ın (1924) yöntemiyle hesaplanan görünür bölgedeki kırılma indislerini verir. Tutor bir kristalin kaç optik ekseni olduğunu sorar.

Sıcaklık: titreşen atomlar

Kuram ne diyor

Bir kristal hiçbir zaman hareketsiz değildir. Her atom, bağları tarafından yaylarla tutuluyormuş gibi konumunun çevresinde titreşir. Bu titreşimler fononlara, yani Fononlar bölümündeki dalgalara ayrışır; T sıcaklığında her biri, hν enerjisi k_BT'ye göre ne kadar küçükse o kadar çok uyarılır. 0 K'de bile bir çalkantı kalır: kuantum mekaniğinin dayattığı sıfır noktası hareketi.

Bu titreşimlerden ölçülebilen birkaç büyüklük doğar. Öz ısı C_v: yüksek sıcaklıkta her atom 3 k_B depolar (Dulong ve Petit yasası, atomların molü başına 24,9 J/(mol·K)); düşük sıcaklıkta modlar birer birer donar ve C_v, T³ gibi düşer (Debye). Debye sıcaklığı θ_D kristalin sertliğini tek bir sayıda özetler: bakır için 343 K, silisyum için 645 K, elmas için 2000 K'in üzerinde. Her atomun ortalama karesel yer değiştirmesi ⟨u²⟩ büyük açılardaki kırınımı zayıflatır: bu, Debye–Waller çarpanıdır, exp(−B sin²θ/λ²), burada B = 8π²⟨u²⟩/3. Son olarak Lindemann ölçütüne göre bir katı, √⟨u²⟩ komşular arasındaki uzaklığın %10 ile %15'ine ulaştığında erir.

Formüller Cv=kB∑q,sx2ex(ex−1)2,x=hνqskBT;⟨uαuβ⟩i=ℏ2miNq∑q,seiαeiβ∗ωqscoth⁡ℏωqs2kBT;Bi=8π2 Uiso,iC_v = k_B\sum_{\mathbf q,s}\frac{x^2e^x}{(e^x-1)^2},\quad x = \frac{h\nu_{\mathbf q s}}{k_BT};\qquad \langle u_\alpha u_\beta\rangle_i = \frac{\hbar}{2m_i N_q}\sum_{\mathbf q,s}\frac{e_{i\alpha}e^*_{i\beta}}{\omega_{\mathbf q s}}\coth\frac{\hbar\omega_{\mathbf q s}}{2k_BT};\qquad B_i = 8\pi^2\,U_{\mathrm{iso},i}

Laue'de

Kristal atölyesinin Benzetimler sekmesinde Sıcaklık bölümü kristale bir sıcaklık verir. Isıl çalkantı sıcaklığı 293 K'e getirir; kaydırıcı ve kelvin cinsinden alan onu 0 ile 1500 K arasında ayarlar. Sıcaklık belgeyle birlikte kaydedilir.

Laue bundan, fononların yaylarından yola çıkarak Debye sıcaklığını (bu sıcaklıkta aynı öz ısıyı veren sıcaklık ve yüksek sıcaklıktaki değeri), C_v öz ısısını, her elementin B çarpanını ve %10'u aştığında turuncu gösterilen Lindemann oranını çıkarır. İki eğri C_v ile B'yi 0'dan 1500 K'e kadar izler; seçilen sıcaklık bir çizgiyle işaretlenir.

Bu sıcaklık her yerde aynıdır. Toz kırınım deseni ve Laue deseni bu durumda tek bir B yerine, titreşimlerden her element için hesaplanan B'yi kullanır: ısıttıkça büyük açılardaki çizgiler söner. Spinlerin Monte-Carlo benzetimi (Manyetizma bölümü) de bu sıcaklıkta çalışır.

3B görünümde titreşen atomlar kristali harekete geçirir: her atom, fononların bu sıcaklıkta gerektirdiği gibi, rastgele çekilmiş fazlara sahip dalgaların toplamı olarak hareket eder. Hareket yaklaşık bin milyar kat yavaşlatılmıştır; frekanslar birbirlerine oranlarını korur, optik modlar akustik dalgalardan daha hızlı gider. Isıttıkça çalkantı büyür; 0 K'de sıfır noktası hareketi kalır. Genlik hareketi olduğu gibi ya da uzaktan görülebilsin diye üç veya on kat büyütülmüş olarak gösterir.

Yer değiştirme elipsoitleri her atomu ORTEP gibi çizer: zamanın bir kısmında içinde bulunduğu elipsoit, yayınlardaki gibi varsayılan %50; Olasılık hepsini biçimlerini koruyarak birlikte büyütür ya da küçültür. Eksenleri, atomun ortalama kare yer değiştirme tensörünün konumunun simetrisi üzerinden ortalanmış eksenleridir: kübik bir konumda küre, bağların atomu bir doğrultuda daha serbest bıraktığı yerde elipsoit, kuvarsın oksijenlerinde olduğu gibi.

Aynı yaylar, kırk doğrultudaki ses hızından çıkarılan elastik sabitleri ve kristalin hacim modülü B'yi verir. Öz ısıyla birlikte bunlar Grüneisen bağıntısıyla, α = γ C_v / (3 B V), ısıl genleşmeyi verir. Grüneisen parametresi γ, kristal büzüldüğünde titreşimlerin ne kadar sertleştiğini söyler; harmonik yaylar bunu bilemez ve onu, manyetizmadaki etkileşimler gibi, Grüneisen γ alanına siz girersiniz. Varsayılan değeri, çoğu metal ve iyonik kristalde olduğu gibi 2'dir; silisyumunki yaklaşık 0,5'tir. Laue, bir hücrenin genellikle ölçüldüğü 293 K'den yola çıkarak α'yı ve bu sıcaklıktaki hücreyi gösterir; toz kırınım deseni ve Laue deseni bu hücreyi kullanır ve ısıttıkça çizgileri kayar.

Yaylar fononlarınkidir: bir ölçüm değil, bir ilk bakış. Bakır θ_D = 321 K ve 300 K'de B = 0,48 Ų verir (ölçülen: 343 K ve 0,55 Ų), fluorit kalsiyum için B = 0,44 Ų, flor için 0,76 Ų (0,47 ve 0,68); Keating modelinin enine modlarını sertleştirdiği silisyum biraz fazla sert çıkar. Buna karşılık elastik sabitleri tam olarak geri gelir: Martin yayları onlara göre ayarlamıştır. Bakırın ve demirin sabitleri fazla düşüktür (ölçülen 137 ve 170 yerine B = 101 ve 100 GPa): birinci komşular arasındaki merkezî yaylar daha iyisini yapamaz ve verdikleri genleşme de o ölçüde fazla büyüktür.

Manyetizma: spinler ve ısıl çalkantı

Kuram ne diyor

Bazı iyonlar bir spin taşır: d elektronlarının hepsi eşleşmiş değildir. Mn²⁺ iyonunda bunlardan beş tane vardır, hepsi paralel (S = 5/2, Hund kuralları), Ni²⁺ iyonunda iki tane (S = 1). Her spin küçük bir mıknatıstır. Komşular arasındaki değiş tokuş etkileşimi J, spinleri aynı yöne dizilmeye (J pozitif, ferromanyetizma) ya da zıt yönlenmeye (J negatif, antiferromanyetizma) iter. Isıl çalkantı ise onları düzensizleştirir. Bir kritik sıcaklığın üzerinde, ferromıknatıs için T_C, antiferromıknatıs için T_N (Néel), ısıl çalkantı üstün gelir: kristal paramanyetiktir. Bu sıcaklığın altında bir düzen kurulur ve soğudukça büyür.

En basit model Weiss'ın ortalama alan modelidir (1907): her spin komşularından yalnızca onların ortalamasını, bir manyetik alan gibi görür. Model düzen sıcaklığını, bu sıcaklığın altında artan mıknatıslanmayı, üstünde Curie–Weiss yasasına uyan χ alınganlığını ve geçişte öz ısının sıçramasını verir. Düzeni geciktiren dalgalanmaları ihmal eder: kritik sıcaklığı her zaman olduğundan yüksek bulur, çoğu kez üçte bir ya da yarı yarıya.

Formüller H=−∑i<jJij Si⋅Sj,⟨Si⟩=S BS ⁣(S hikBT),hi=∑jJij⟨Sj⟩,kBTC=S(S+1)3∑nznJn,χ=CT−θH = -\sum_{i<j} J_{ij}\,\mathbf S_i\cdot\mathbf S_j,\qquad \langle S_i\rangle = S\,B_S\!\left(\frac{S\,h_i}{k_B T}\right),\quad h_i = \sum_j J_{ij}\langle S_j\rangle,\qquad k_B T_C = \frac{S(S+1)}{3}\sum_n z_n J_n,\qquad \chi = \frac{C}{T-\theta}

Laue'de

Kristal atölyesinin Benzetimler sekmesinde Manyetizma bölümü konumlara bir moment yerleştirir: İyonların spinleri (Hund kuralları) her 3d geçiş iyonu için yüküne göre bir S önerir, ferromanyetik metaller (Fe, Co, Ni) için de ölçülen momentten türetilen etkin bir spin. Her konum yukarı ya da aşağıdır; Yayılma vektörü k (her eksende 0, ½ ya da 1) işaretin bir hücreden ötekine nasıl değiştiğini belirler. Spin okları 3B görünümde belirir.

Laue manyetik komşuları kabuklara ayırır (J₁, J₂…, uzaklıkları ve sayılarıyla); her biri için J'yi meV cinsinden siz girersiniz. Etkileşimler ölçülür, genellikle nötronların esnek olmayan saçılmasıyla; burada hesaplanmazlar. Laue ortalama alanın verdiği düzen sıcaklığını, Curie–Weiss θ'sını ve etkin momenti gösterir. Aynı hücrenin başka bir düzeninin daha önce ortaya çıkıp çıkmayacağını da bildirir. Sıcaklık eğrileri düzeni ve mıknatıslanmayı, alınganlığı (paralel, dik ve toz örnekte) ve ekseni θ'da kesen tersini, ayrıca öz ısıyı çizer.

MnO, NiO ve MnF₂ örnekleri (antiferromıknatıslar) ile α-demir (ferromıknatıs), yayımlanmış etkileşimler ve ölçülen sıcaklıkla birlikte gelir.

Ortalama alan dalgalanmaları ihmal eder; Monte-Carlo yöntemi onları gösterir. Isıl çalkantı (Monte-Carlo), 3B görünümdeki spinleri, Sıcaklık bölümünde ayarlanan kristal sıcaklığında titretir: T_N'nin çok altında oklar düzen etrafında salınır; geçişe yaklaştıkça bazı bölgeler düzensizleşir; geçişin üzerinde oklar her yöne bakar. Bunun altında, örnekteki net mıknatıslanma atom başına μ_B olarak ve doyuma oranı olarak, düzenle birlikte anlık gösterilir; küçük bir grafik, sıcaklık kaydırıcısının durduğu her sıcaklıkta ortalama alan eğrilerinin üzerine bir nokta koyar: kaydırıcıyı geçiş boyunca yavaşça gezdirerek demirin mıknatıslanmasındaki düşüşü ya da mıknatıslanması sıfır kalan bir antiferromıknatısın düzenini kendiniz çizersiniz. Benzetimdeki örnek görünümü izler: bir kenarında gösterilen hücre sayısı kadar manyetik hücre bulunur; görünüm doldurulduğunda bir kenarında üç kristal hücresi bulunur, Faz geçişleri modülüyle ise görünümün tamamını kaplar. Kenarlarında periyodiktir. Bir spinin kenarın öbür yanında kendi kopyasıyla karşılaşmaması için en az etkileşimlerin menzilinin gerektirdiği büyüklüktedir: demir için yedi hücre, çünkü demirin etkileşimleri on komşu kabuğuna uzanır. Eğriler penceresinde Monte-Carlo düğmesi binlerce spini düzenli durumdan başlayarak ısıtır ve noktalarını ortalama alan eğrilerinin yanına yerleştirir. Bulduğu düzen sıcaklığı daha düşüktür ve ölçüme daha yakındır: MnF₂ yaklaşık 70 K'de düzenlenir; ortalama alanda 87 K, ölçülen 67 K.

Manyetik bir düzenin kendine özgü bir simetrisi vardır: uzay grubunun, her momenti kendi üzerine ya da, bütün momentleri ters çeviren zaman tersinmesi 1′ ile birleştirildiklerinde, karşıtının üzerine getiren işlemleri. Bu işlemler bir manyetik grup oluşturur: 1651 Shubnikov grubundan biri. Manyetizma bölümü bu grubu tabloların iki gösterimi olan BNS ve OG'de adlandırır (MnF₂: P4₂′/mnm′; MnO: Cc2/c, burada ikiye katlanmış hücrenin c/2 ötelemesi momentleri ters çevirir) ve her konumun momentini hangi doğrultularda taşıyabileceğini söyler. Eğriler penceresinde nötron toz kırınım deseni, momentlere duyarlı olan nötronların gördüğünü gösterir: renkli olarak, bir antiferromıknatısta kristalin çizgileri arasında yer alan manyetik çizgiler — Shull ve Smart'ın 1949'da antiferromanyetizmayı keşfettiği, MnO'nun (½ ½ ½) çizgisi.

Düzenli bir mıknatısta bir spinin küçük bir sapması komşularına bir dalga gibi yayılır: bu bir spin dalgasıdır ve kuantumu magnondur; tıpkı fononun bir titreşimin kuantumu olması gibi. Eğriler penceresinde Laue, aynı J etkileşimlerinden yola çıkarak magnonların enerjisini Brillouin bölgesindeki yol boyunca çizer. Bir ferromıknatısta enerji sıfırdan k² gibi başlar (demir); bir antiferromıknatısta k gibi (MnF₂, MnO). Momentleri eksenlerine sabitleyen Anizotropi D, magnonların tabanında bir enerji aralığı açar. Nötronların esnek olmayan saçılmasının ölçtüğü ve örneklerdeki etkileşimlerin kaynağı olan eğriler bunlardır.

Anizotropi alan altında da görülür. Eğriler penceresinde Laue, düşük sıcaklıkta (düzen sıcaklığının %5'i) mıknatıslanma M'yi B alanının fonksiyonu olarak, alan momentler boyunca ve onlara dik iken çizer. Dik alanda momentler alana doğru yavaş yavaş eğilir ve M doğrusal olarak artar. Momentler boyunca M önce neredeyse sıfır kalır; sonra spin-flop alanında momentler bir anda alana dik konuma devrilir ve M önceki doğrunun üzerine sıçrar. Anizotropi olmadan bu devrilme en küçük alanda bile gerçekleşir; D ne kadar büyükse o kadar geç gelir. D = 0,02 meV ile MnF₂ yaklaşık 9,5 T'de devrilir; ölçülen değer 9,27 T'dir.

Manyetik grup, kristalin neler yapabileceğini de söyler. Bir net moment ancak bir doğrultu grubun bütün işlemleri altında sabit kalıyorsa izinlidir: ferromıknatısta durum budur, hafifçe eğik antiferromıknatıslarda, yani zayıf ferromanyetiklerde de. Doğrusal manyetoelektrik etki, yani bir elektrik alanın kristali mıknatıslaması, grubun hem ters çevirmeyi hem de zaman tersinmesini bozmasını gerektirir. Manyetizma bölümü bunların her birinin izinli olup olmadığını söyler ve manyetoelektrik tensör α'nın biçimini verir. Yakutun antiferromanyetik kuzeni krom oksit Cr₂O₃ örneği ders kitabı vakasıdır: R-3′c′ grubu ne ters çevirmeyi ne de zaman tersinmesini içerir, ama ikisinin çarpımını içerir; α'nın burada iki bileşeni vardır, düzlemde a ve c boyunca b. Dzyaloshinskii etkiyi 1959'da yalnızca bu simetri argümanıyla öngördü, Astrov da ertesi yıl ölçtü.

Faz geçişleri: kırılan simetri, düzen ve düzensizlik

Kuram ne diyor

Soğurken pek çok kristal erimeden yapısını değiştirir. 393 K'nin üzerinde kübik olan baryum titanat BaTiO₃ tetragonal hâle gelir: titanyum iyonlarının hepsi aynı yana kayar ve kristal kutuplanır; kristal ferroelektriktir. SrTiO₃'te 105 K'nin altında TiO₆ oktahedronları, bir hücreden ötekine dönüşümlü olarak, biraz döner. β-pirinçte, yani CuZn'de, 741 K'nin üzerinde bakır ve çinko hacim merkezli kübik bir örgünün konumlarını gelişigüzel doldurur; bunun altında bakır köşeleri, çinko da merkezleri alır. Her seferinde düşük sıcaklık fazı, yüksek sıcaklık fazının simetrilerinin yalnızca bir kısmını korur: uzay grubu H, yüksek fazın grubu G'nin bir altgrubudur. Bu yüzden bir geçiş, G'nin maksimal altgruplarının, yani G'den başka hiçbir altgrupla ayrılmayanların listesinde adım adım okunur.

Bir altgrup ya dönmeleri ya da ötelemeleri yitirir. Tüm ötelemeleri koruyup dönmeleri yitiriyorsa translationengleiche (t) altgruptur: hücre aynı kalır ve kristal, nokta grubunun yitirdiği işlem sayısı kadar yönelim domenine, yani ikize bölünür. Dönmeleri koruyup ötelemeleri yitiriyorsa klassengleiche (k) altgruptur: hücre büyür ve kristal, yitirilen bir öteleme kadar kaymış antifaz domenlerine bölünür. İndis kaç işlemin yitirildiğini söyler: CuZn'nin merkezleme ötelemesini yitirerek Im-3m'den Pm-3m'ye geçişinde 2.

Landau (1937) geçişi, yüksek fazda sıfır, düşük fazda sıfırdan farklı olan bir düzen parametresi η ile betimler: BaTiO₃'ün kutuplanması, SrTiO₃'teki oktahedronların dönme açısı, CuZn'nin iki konumu arasındaki doluluk farkı. Serbest enerji η'nın kuvvetlerine göre açılır ve yalnızca yüksek fazın simetrisinin izin verdiği terimler tutulur. Kübik bir terime izin veriliyorsa geçiş birinci derecedendir: Cu₃Au'da olduğu gibi η sıçrar. Aksi hâlde sürekli olabilir. Bir bozulma, her biri yüksek grubun indirgenemez bir temsiline bağlı simetri modlarına ayrışır; düzen parametresini taşıyan mod, geçişi hangi kararsızlığın sürüklediğini söyler. Cochran (1960) bunu titreşimlere bağladı: geçişe yaklaşıldıkça bir fononun, yumuşak modun, frekansı sıfıra doğru düşer ve onun donmuş biçimi düşük fazdır.

Bir alaşımda düzen, komşu çiftlerinin enerjisinden doğar. Bragg ve Williams (1934) bunun ortalama alanını verdi: her konum komşularının ortalama bileşimini görür. Manyetizmada olduğu gibi dalgalanmaları ihmal eder ve düzen sıcaklığını olduğundan yüksek tahmin eder; Monte-Carlo yöntemi onları korur. Isı sığası ve düzenin alınganlığı geçişte en büyük değerine ulaşır, Binder kümülantı ise düzenli durumdaki 2/3 değerinden 0'a iner. Aynı model, bir pil elektroduna giren iyonları da betimler: pilin gerilimi onların kimyasal potansiyelidir ve iyonların düzenlendiği yerde bir basamak yapar.

Formüller F(η)=F0+a (T−T0) η2+b η3+c η4,xs=11+e(V∑tzstxt−μ)/kBT,U=1−⟨η4⟩3⟨η2⟩2,V=V0−μ−μ1/2eF(\eta) = F_0 + a\,(T - T_0)\,\eta^2 + b\,\eta^3 + c\,\eta^4,\qquad x_s = \frac{1}{1 + e^{(V\sum_t z_{st}x_t - \mu)/k_BT}},\qquad U = 1 - \frac{\langle\eta^4\rangle}{3\langle\eta^2\rangle^2},\qquad V = V_0 - \frac{\mu - \mu_{1/2}}{e}

Laue'de

Bu bölüm, abonelikle açılan Faz geçişleri modülünü anlatır. Kristal atölyesinin Benzetimler sekmesinde Faz geçişleri bölümü, kristalin grubunun maksimal altgruplarını verir: simge, numara, t ya da k ve indis. Bir tıklama seçilen altgrubu betimler: hücresini, başlangıç noktasını, eşleniklerini ve soğurken oluşan domenleri, yönelimler × ötelemeler. İndisi 2 ile 4 arasındaki k altgrupları, yani hücreyi en çok dört kat büyütenler, önerilir. grubuna in kristali altgruba, onun standart düzenlemesinde taşır: yeni hücre, yeni başlangıç noktası ve ikiye ayrılan her konum bir numara alır (Ti, sonra Ti_1 ve Ti_2). Bu adım geri alınabilir, izlenen yol listenin üzerinde görünür kalır ve grubuna dön bir adım geri gider.

İndikten sonra atomları kaydırın ya da ölçülmüş bir yapının konumlarını yazın: Laue, en yüksek gruptan itibaren bozulmayı her konum için Å cinsinden ölçer. Gösterilen kaydırıcısı onu 3B görünümde %0'dan (yüksek fazın yapısı) %200'e (büyütülmüş bozulma) kadar değiştirir. Bozulma, her biri kendi dalga vektörü (Γ, X, M, R…), temsili ve genliğiyle simetri modlarına ayrışır. Laue ardından düzen parametresini adlandırır: temsilini, boyutunu, kübik ve dördüncü dereceden değişmezleri, ayrıca geçişin sürekli olup olamayacağını (Landau koşulu) ve ölçüdeş kalıp kalamayacağını (Lifshitz koşulu). Yüksek fazın fononlarını da temsillere göre sıralanmış olarak hesaplar ve düzen parametresinin modunun yumuşak mod olup olmadığını söyler. Yaylarıyla model, BaTiO₃'ün kararsız kutupsal modunu gerçekten bulur; SrTiO₃'te ise oktahedronların kararsızlığını kaçırır ve Laue bunu belirtir.

Landau–Devonshire, BaTiO₃ ve PbTiO₃ modelini yayımlanmış katsayılarla açar: sıcaklığa göre kutuplanma ve elektriksel geçirgenlik, BaTiO₃'ün üç geçişi (392, 283 ve 202 K), Lyddane, Sachs ve Teller bağıntısıyla yumuşak modun frekansı ve seçilen sıcaklıkta histerezis döngüsü.

Düzen–düzensizlik için bir kristalin konumunu iki element arasında paylaştırın (konumun denetçisi, Bu konumu başka bir elementle paylaş), ardından bu konumun ikiye ayrıldığı bir altgruba inin: %50 Cu ve %50 Zn ile α-demir, Pm-3m'ye doğru (β-pirinç); %75 Cu ve %25 Au ile bakır, indisi 4 olan Pm-3m'ye doğru (Cu₃Au). Bölüm bu durumda η düzenini gösterir ve Düzen–düzensizlik… alaşımın penceresini açar. Geçiş sıcaklığını girin (CuZn, Cu₃Au, CuAu, FeCo ve CuPd için ölçülen değer önerilir): Laue buradan düzen enerjisi V'yi türetir, η'yı Bragg–Williams'a ve Monte-Carlo'ya göre çizer, Monte-Carlo ile de ısı sığasını, alınganlığı ve Binder kümülantını. CuZn'nin Monte-Carlo benzetimi, Ising modelinin öngördüğü gibi ortalama alan sıcaklığının yaklaşık 0,8'inde düzenlenir. Yüksek çözünürlük, daha düzgün eğriler için iki yerine sekiz zincir ve iki kat nokta çalıştırır. T kaydırıcısı ve Bu düzeni kristale uygula, her konuma ortalama alanın doluluğunu verir: üstyapı çizgileri toz kırınım deseninde belirir; Cu₃Au için keskin, iki atomu neredeyse aynı sayıda elektrona sahip olan CuZn için X ışınlarıyla zayıftır.

LiCoO₂ örneği interkalasyon gerilimini açar: bir kristal hareketli bir iyon (Li, Na, Mg…) taşıdığında bölüm İnterkalasyon gerilimi… seçeneğini sunar. Her konum dolu ya da boştur; birinci komşular arasında V₁, ikinci komşular arasında V₂ itmesi vardır; iyonların girip çıktığı bir Monte-Carlo benzetimi, gerilimi doluluk oranı x'e göre, türevi dx/dμ'yü ve sıralar hâlindeki düzeni verir. Varsayılan değerler, x = ½'deki lityum sıralarının ölçüldüğü gibi yaklaşık 330 K'de erimesini sağlar; gerilim basamağı yaklaşık 0,1 V'tur. Pencere bu basit modelin neleri içermediğini de söyler.

Son olarak modül, manyetik Monte-Carlo benzetiminin büyük örneğini getirir: spinlerle dolu görünümün tamamı (bkz. Manyetizma).

Veritabanlarıyla karşılaştırma

Uygulama ne diyor

Bir model ancak ölçümle karşılaştırıldığında bir değer taşır. Birçok kristal için kabul görmüş değerler açık veritabanlarında yayımlanmıştır: ölçülmüş yoğunluklar ve kırılma indisleri, yoğunluk fonksiyoneli kuramıyla (DFT) hesaplanmış bant aralıkları ve dielektrik sabitleri. Bu hesaplar değerlidir ama yanılmaz değildir: bant aralıkları çoğu zaman %30 ila %50 daha küçük çıkar. Bu yüzden bir sayının ölçülmüş mü yoksa hesaplanmış mı olduğunu her zaman bilmek gerekir.

Laue'de

Kristal atölyesinin Yapı sekmesinde Referans değerleri bölümü, yalnızca siz istediğinizde Wikidata'yı (ölçülmüş yoğunluklar ve indisler), refractiveindex.info'yu (ölçülmüş kırılma indisleri), AFLOW'u (hesaplanmış bant aralıkları ve yoğunluklar) ve ücretsiz bir anahtarla Materials Project'i (hesaplanmış bant aralıkları, yoğunluklar, ε∞, ε(0) ve indisler) sorgulayan bir pencere açar. Laue yalnızca formülü ve uzay grubu numarasını gönderir. Her değer, Laue'nin değerinin yanında türüyle (Ölçüm ya da Hesaplama), kaynağıyla ve bir bağlantıyla gösterilir.

Tutor

Pedagoji ne diyor

Simetri, onunla oynayarak ve yanılarak öğrenilir. Yararlı bir alıştırma yanıtı denetler ve neden yanlış olduğunu söyler. Her şeyi açığa vurmadan ipuçları verir, sonra takılıp kalındığında çözümü gösterir.

Laue'de

Alıştırmalar (Tutor) rafının bir hedef kitle seçicisi (Tasarım, Öğretim, Bilim) vardır ve alıştırmaları konulara göre sıralar: ilk adımlar, düzlem grupları, frizler, kuasikristaller, örgüler ve yoğunluklar, uzay grupları ve sınıflar, Wyckoff konumları, yapı kurma, kırınım ve sönümler, toz kırınım desenleri, bant yapıları.

Alıştırmalar (Tutor) rafındaki bir belge tutor paneliyle açılır: her adım için bir yönerge, bir Denetle düğmesi ve teker teker ipuçları. Denetimi motor yapar: eşdeğer her konum doğrudur. Yanlış bir yanıt açıklanır, örneğin «Na1, 4a üzerinde değil, 8c üzerinde (konum simetrisi -43m)», ya da bir grup için önerilen grubun motife göre fazlası ya da eksiği. Doğru bir yanıttan sonra çözüm nedenini söyler; ipuçları tükendiğinde Çözümü göster onu gösterir ve devam etmeyi sağlar. Bazı alıştırmalar grubu ya da simetri öğelerini gizler, çünkü onları bulmak size kalmıştır.

Tutor paneli
Tutor, «kaya tuzunu kur» alıştırmasının ilk adımı.

Baskı ve kumaş

Kuram ne diyor

Basılacak bir desen dikişsiz birleşmelidir: bir modülün sağ kenarı bir sonrakinin sol kenarını tam olarak sürdürmelidir. Dikdörtgen bir örgü için bu düz tekrardır. Merkezli ya da hekzagonal bir örgü için doğal modül bir sıradan ötekine kayar: yarım düşme her sütunu yarım modül aşağı indirir, yarım tuğla ise her sırayı kaydırır. Keskinlik çözünürlüğe bağlıdır: olağan baskı için inç başına 300 nokta, ince tekstil için daha fazlası.

Laue'de

Baskı veya kumaş… deseni hücre ve simgeler olmadan, tek başına ve fiziksel bir boyutta dışa aktarır: hücre kenarı santimetre cinsinden ayarlanır. Biçimler her boyutta keskin kalan vektörel PDF ve SVG ile çözünürlüğü dosyaya yazılan 150, 300 ya da 600 dpi PNG ve TIFF'tir. Arka plan saydam olabilir. Boyut bir sayfa (A4'ten A2'ye, Letter, Tabloid), serbest bir boyut ya da düz, yarım düşme veya yarım tuğla dikişsiz bir tekrardır. Bir matbaa için PDF 3 mm taşma payı, kesim işaretleri ve sRGB profilini alır. Serigrafi için renk ayrımları her renk için bir film verir ve hepsi bir ZIP içinde toplanır. SVG renk başına bir katmana sahip olabilir. Milimetre cinsinden DXF, lazer kesim ve çizici için kullanılır. Dışa aktarma menüleri desenin paletini de Adobe (ASE), GIMP ve Inkscape (GPL) ya da Procreate için verir. Bir mandalanın kendi baskı penceresi vardır: santimetre cinsinden çapına göre basılır.

Bir kristali 3B yazdırmak

Kuram ne diyor

Elde tutulan bir model, bir görüntüden farklı biçimde anlaşılır: bir atomun komşuları parmak ucuyla sayılır. Bir 3B yazıcı malzemeyi katman katman, aşağıdan yukarıya doğru serer. Üç şey ister:

İki dosya biçimi öne çıkar. STL her yerde okunur, ama ne rengi ne de birimi vardır. Baskıyı hazırlayan yazılımların güncel biçimi olan 3MF, milimetreleri, renkleri ve tek bir nesnedeki birden çok parçayı korur. Çok malzemeli bir yazıcı böylece her elemente kendi filamentini verebilir.

Laue'de

Kristal atölyesinde 3B baskı… baskı iletişim kutusunu açar. Burada şunlar seçilir:

Nesnenin dışına çıkan bağlar asla yazdırılmaz. Hiçbir bağın tutmadığı atomlar, Hiçbir bağın tutmadığı atomları koru işaretlenmedikçe çıkarılır. Laue destek eklemez: destekler baskı yazılımından istenir; onun ağaç biçimli destekleri top-çubuk modeline iyi uyar.

Önizleme, nesneyi yazdırılacağı gibi, baskı tablasına oturmuş olarak, atom ve parça sayısıyla birlikte gösterir. Nesne birkaç parçaya ayrılıyorsa, onları birleştirmek için çoğu zaman hücre eklemek yeterlidir. Dışa aktar… dosyayı kaydeder.

İki baskı önizlemesi: bir kaya tuzu hücresi ve 2 × 2 × 1 hücrelik bir blok
Nesnenin dışına çıkan bağlar olmadan bir kaya tuzu hücresi, sonra 2 × 2 × 1 hücrelik bir blok.

Sunma ve dışa aktarma

Laue'de

Kristal atölyesinde Görünümü kaydet yönelimi, yakınlaştırmayı ve görüntülemeyi saklar; kaydedilen görünümler belgeyle birlikte taşınır. Sun panelleri gizler ve görünümleri klavyenin ok tuşlarıyla birbiri ardına gösterir. Görüntüyü dışa aktar görünümü bir slayt için PNG olarak ya da bir makale veya ders notu için vektörel PDF olarak, ayarlarda belirlenen çözünürlükte kaydeder. Aynı menü bir Dönme videosu (MP4) kaydeder: kristalin, düşeye en yakın hücre ekseni çevresinde kendi etrafında bir tur döndüğü sekiz saniye.