Laue
Nederlands

Voorbeelden en oefeningen

Laue wordt geleverd met documenten die meteen geopend kunnen worden, in de taal van de interface. De knop Voorbeelden toont ze; elk opent als naamloze kopie, die u vrij kunt wijzigen. De oefeningen openen het tutorpaneel.

Oefeningen (Tutor)

Eerste stappen: een motief dat vastklikt

Breng een motief naar een kruising van spiegels: zijn kopieën vallen samen, en het krijgt de symmetrie van die plek.

Eerste stappen: een windmolentje

Plaats één motief en kijk hoe de regel het herhaalt: kwartslagen, zonder spiegels.

Eerste stappen: tel de armen

Een mandala draait om zijn middelpunt: hoeveel armen heeft deze?

Eerste stappen: vind de regel van een betegeling

Een hexagonaal patroon met verborgen regel: zoek uit hoe ver het draait.

Oefening: CsCl is niet ruimtelijk gecentreerd

De lijnen die een ruimtelijke centrering zou verbieden, zijn er wel.

Oefening: CsCl opbouwen

Een primitieve kubische cel, twee ionen: waarom CsCl niet ruimtelijk gecentreerd is.

Oefening: calciet en korund, één ruimtegroep

Dezelfde groep R-3c voor twee heel verschillende kristallen: de klassen, de posities, en de carbonaatdriehoek.

Oefening: de LaB₆-standaard

De standaard van de diffractometers: de eerste lijnen, en de cel uit één lijn.

Oefening: de Wyckoff-posities van rutiel

Multipliciteiten en plaatssymmetrieën in P4₂/mnm.

Oefening: de bandkloof van silicium

Valentie-elektronen, de bandkloof afgelezen op de banden, waar die ligt in de Brillouin-zone, en het licht dat silicium absorbeert.

Oefening: de dichtheid van kwarts

Een hexagonale cel, drie SiO₂, en de SiO₄-tetraëder.

Oefening: de groep van kwarts

α-kwarts met verborgen groep: vind de schroefassen, de klasse en de Laue-klasse.

Oefening: de groep van rutiel

Rutiel TiO₂ met verborgen groep: een 4₂-schroefas, glijspiegelvlakken, en de klasse die overblijft.

Oefening: de lijnen van een ruimtelijk gecentreerd rooster

α-ijzer: de I-centrering en haar lijnen.

Oefening: de ontbrekende lijnen van diamant

Een d-glijspiegeling en atomen die elkaar opheffen: waarom 200 en 222 ontbreken.

Oefening: de perovskiet SrTiO₃

De ideale kubische perovskiet: drie posities, een octaëder, één formule-eenheid.

Oefening: de symmetrie die geen kristal kan hebben

De Penrose-betegeling en haar diffractie: vind een symmetrieorde die een periodiek kristal niet kan hebben, en de gulden snede die in de tegels verborgen zit.

Oefening: een fries met halve draaien

Een fries met verborgen groep: vind de halve draaien, de spiegels en de glijspiegelingen, en benoem de groep.

Oefening: een hexagonaal patroon

Drietallige draaipunten en spiegellijnen — maar welke vlakgroep?

Oefening: een hexagonaal patroon

Magnesium: hexagonale indices, de 6₃-schroefas en de multipliciteiten van de lijnen.

Oefening: een kubisch kristal zonder centrum

Zinkblende is kubisch maar niet centrosymmetrisch: vind de klasse, de Laue-klasse en het coördinatiegetal van Zn.

Oefening: een metaal, koper

Waarom de banden van koper geen bandkloof laten: een oneven aantal elektronen, en een band die het ferminiveau snijdt.

Oefening: een perovskiet opbouwen

SrTiO₃ in Pm-3m: Ti op de hoekpunten, Sr in het midden, O halverwege de ribben.

Oefening: fluoriet CaF₂

Ca op een vlakgecentreerd rooster, F in elke tetraëdrische holte.

Oefening: fluoriet opbouwen

Vul de kubisch vlakgecentreerde cel van Fm-3m met Ca en F.

Oefening: glijspiegelingen zonder spiegels

Een patroon met verborgen groep, alleen opgebouwd uit halve draaien en glijspiegelingen: vind ze en benoem de groep.

Oefening: grafiet

Lagen van zeshoeken, ABAB gestapeld: de groep, de klasse en de bindingen van koolstof.

Oefening: het Laue-diagram van kwarts

De symmetrie die een Laue-diagram kan tonen, en de vlakken van een vlek in een hexagonale cel.

Oefening: het Laue-diagram van zout

Lees de symmetrie van het diagram af en ga dan van een vlek terug naar de vlakken die haar veroorzaakten.

Oefening: het poederdiffractiepatroon van zout

Indiceer de eerste lijnen, vind hun hoeken, tel hun reflecties.

Oefening: hexagonale dichtste stapeling

Magnesium pakt zijn atomen zo dicht mogelijk, in hexagonale lagen gestapeld als ABAB. Bouw het op vanuit P6_3/mmc.

Oefening: hoe dicht is zout?

Formule-eenheden, dichtheid, en de octaëder rond elk ion.

Oefening: hoeveel punten zie je?

Welke punten van het vierkante rooster zie je vanuit de oorsprong, en welk deel van het rooster vormen ze?

Oefening: koper, kubisch vlakgecentreerd

Vier atomen, twaalf buren, een dicht metaal.

Oefening: magnesium, hexagonale dichtste stapeling

Twaalf buren, twee atomen per cel, een positie zonder inversie.

Oefening: robijn en saffier, één kristal

Korund, het kristal van robijn en saffier: hoeveel buren elk aluminiumatoom heeft, hoeveel formule-eenheden de cel bevat, en waarom het zo dicht is.

Oefening: ruimtelijk gecentreerd ijzer

α-ijzer: atomen per cel, buren, dichtheid.

Oefening: rutiel opbouwen

P4₂/mnm: Ti op 2a, O op 4f met een vrije parameter.

Oefening: smaragd, een ringsilicaat

Beryl, het kristal van smaragd en aquamarijn: de coördinatie van elk kation, en de open kanalen langs c.

Oefening: spiegels dwars op de band

Een fries met verborgen groep: vind de spiegels en benoem de groep.

Oefening: steenzout opbouwen

Begin met de lege cel van Fm-3m en bouw NaCl op door zijn twee ionen op de juiste Wyckoff-posities te zetten.

Oefening: vierkanten en ruiten

De Ammann-Beenker-betegeling: vind haar symmetrieorde en de irrationale verhouding van haar twee tegels.

Oefening: voetstappen

Een fries met verborgen groep, als een spoor van voetafdrukken: vind de symmetrie en benoem haar.

Oefening: waarom acht koolstofatomen?

Diamant heeft maar één positie, en toch acht atomen per cel. Zoek uit waar dat getal vandaan komt.

Oefening: waarom galliumarsenide licht geeft

Een directe bandkloof in Γ, de waarde ervan, en de kleur van het licht dat het uitzendt.

Oefening: welke vlakgroep?

Een patroon met verborgen groep: vind de draaipunten, de spiegel- en glijspiegellijnen, en benoem de groep.

Oefening: zinkblende opbouwen

ZnS in F-43m: de helft van de tetraëdrische holten bezet.

Kristallen

Aluminiumgalliumarsenide (Al₀.₃Ga₀.₇As)

Een legering: de sfalerietstructuur van GaAs, waarin drie op de tien galliumatomen willekeurig door aluminium zijn vervangen. De kationpositie is gedeeld — 70 % Ga, 30 % Al — en de cel volgt de wet van Vegard tussen GaAs (5,6533 Å) en AlAs (5,6614 Å). Legeringen uit deze familie vormen de barrières van quantumputlasers en van de transistors in mobiele telefoons.

Beryl (Be₃Al₂Si₆O₁₈): smaragd en aquamarijn

Ringen van zes SiO₄-tetraëders, gestapeld langs c, laten open kanalen vrij; beryllium (tetraëdrisch) en aluminium (octaëdrisch) verbinden ze. Een spoor chroom of vanadium op de aluminiumpositie geeft smaragd (groen), ijzer geeft aquamarijn (blauw).

Blauwe saffier (Fe en Ti in korund)

Opnieuw korund, met sporen van ijzer en titaan op naburige aluminiumposities: een elektron springt van Fe²⁺ naar Ti⁴⁺ door geelrood licht te absorberen (een brede band rond 590 nm), en de steen is blauw.

Calciet (CaCO₃)

Het meest voorkomende carbonaat, en het kristal van de dubbele breking: platte CO₃-groepen, alle evenwijdig, tussen lagen calcium. Dezelfde ruimtegroep als korund, R-3c, met koolstof op de drietallige assen (6a) en calcium in de symmetriecentra (6b).

Cesiumchloride (CsCl)

Een primitieve kubische cel met een ion op een hoekpunt en het andere in het midden. Hij lijkt ruimtelijk gecentreerd, maar de twee posities dragen verschillende ionen: het rooster is primitief, Pm-3m en niet Im-3m.

Chroomoxide (Cr₂O₃)

De korundstructuur met Cr³⁺ (S = 3/2), de antiferromagnetische neef van robijn: onder 307 K wisselen de vier Cr langs c af − + − +, momenten langs c. Zijn magnetische groep R-3′c′ breekt zowel de inversie als de tijdsomkering, maar behoudt hun product: een elektrisch veld magnetiseert hem (het magneto-elektrisch effect, in 1959 voorspeld door Dzyaloshinskii, in 1960 gemeten door Astrov).

Diamant (C)

Eén positie, 8a van Fd-3m (oorsprongkeuze 2), met plaatssymmetrie -43m zonder inversie: elk koolstofatoom is tetraëdrisch omringd, en de inversiecentra liggen tussen de atomen.

Fluoriet (CaF₂)

Calcium op het kubisch vlakgecentreerde rooster (4a), fluor in elke tetraëdrische holte (8c): elk Ca heeft acht F op de hoekpunten van een kubus, elk F vier Ca in een tetraëder.

Galliumarsenide (GaAs)

De sfalerietstructuur, en een halfgeleider met een directe bandkloof: de top van de valentiebanden en de bodem van de geleidingsbanden liggen allebei in Γ, en daarom zendt het licht uit (infrarode leds en lasers).

Grafiet (C)

Hexagonaal grafiet: honingraatlagen, ABAB gestapeld langs c, koolstof op 2b en 2c van P6₃/mmc. Bindingen van 1,42 Å binnen een laag, 3,35 Å tussen de lagen.

Indiumgalliumarsenide (In₀.₅₃Ga₀.₄₇As)

De legering die op indiumfosfide wordt gegroeid: met 53 % indium op de kationpositie geeft de wet van Vegard de cel van InP zelf (a = 5,868 Å), zodat de lagen zonder spanning groeien. Haar bandkloof van 0,75 eV maakt ze tot de detector van de glasvezeltelecommunicatie bij 1,55 µm. De bandberekening behandelt ze als een virtueel kristal: 0,91 eV, zonder de kromming van de bandkloof; verschuif x in de sectie Legering om van InAs naar GaAs te gaan.

Koper (Cu)

Kubisch vlakgecentreerd: één atoom op 4a, twaalf buren op a/√2. De dichtste bolstapeling, in de volgorde ABC gestapeld langs [111].

Korund (Al₂O₃): robijn en saffier

Aluminiumoxide, het op één na hardste mineraal. Zuiver is het kleurloos; een beetje chroom in plaats van aluminium geeft robijn (rood), ijzer en titaan geven blauwe saffier: dezelfde structuur, R-3c, de zuurstofatomen in een bijna hexagonale dichtste stapeling, aluminium in twee derde van de octaëdrische holtes.

Lanthaanhexaboride (LaB₆)

Lanthaan op 1a, booroctaëders rond 1b (6f, x ½ ½): de NIST-poederstandaard SRM 660, waarvan Laue de echte meting kan aanpassen.

Lithiumkobaltoxide (LiCoO₂): de batterijkathode

De kathode van de eerste lithium-ionbatterijen (Sony, 1991). Lagen van CoO₂-octaëders, R-3m, met het lithium in de octaëdrische holten ertussen. Bij het laden verlaat het lithium zijn lagen en stijgt de spanning van 3,9 naar 4,2 V; bij halve vulling ordenen de ionen zich in rijen en maakt de spanningskromme een kleine trede.

Magnesium (Mg)

Hexagonale dichtste stapeling, in de volgorde AB gestapeld langs c: twee atomen op 2c van P6₃/mmc, met c/a = 1,624, net onder de ideale 1,633.

Mangaanfluoride (MnF₂)

De rutielstructuur met Mn²⁺ (S = 5/2): het Mn op de hoekpunten en dat in het midden van de cel zijn onder 67 K antiparallel, de momenten langs c. De klassieke antiferromagneet van het onderzoek naar spingolven.

Mangaanoxide (MnO)

De steenzoutstructuur met Mn²⁺ (S = 5/2): onder 117 K de eerste antiferromagneet waarvan neutronen de ordening zagen (Shull en Smart, 1949). Ferromagnetische (111)-vlakken wisselen elkaar af, van het ene vlak op het volgende, k = (½,½,½): de magnetische cel is langs elke as tweemaal die van het kristal.

Nikkeloxide (NiO)

De steenzoutstructuur met Ni²⁺ (S = 1), onder 523 K antiferromagnetisch in dezelfde ordening als MnO. Het Ni–O–Ni-pad onder 180° koppelt de tweede buren sterk (J₂); het pad onder 90° tussen eerste buren is zwak en ferromagnetisch.

Perovskiet (SrTiO₃)

De ideale kubische perovskiet: Ti op 1a in een octaëder van O (3d), Sr op 1b in de cuboctaëdrische holte tussen de octaëders. Onder 105 K wordt hij tetragonaal.

Robijn (Cr³⁺ in korund)

Ongeveer één op de honderd aluminiumatomen is vervangen door chroom. In zijn octaëder van zuurstofatomen absorbeert Cr³⁺ in twee brede banden, geelgroen (⁴T₂, 556 nm) en violet (⁴T₁, 407 nm): wat doorgelaten wordt is rood, met een beetje blauw.

Rutiel (TiO₂)

Titaan op 2a, zuurstof op 4f (x, x, 0) van P4₂/mnm: ketens van TiO₆-octaëders die ribben delen langs c, onderling verbonden via hun hoekpunten.

Sfaleriet (ZnS)

Zinkblende: de diamantstructuur met twee soorten atomen, Zn op 4a en S op 4c van F-43m, elk tetraëdrisch aan het andere gebonden. Geen symmetriecentrum: het kristal is piëzo-elektrisch.

Silicium (Si)

De diamantstructuur, en de halfgeleider van de elektronica: zijn banden volgens de empirische pseudopotentiaal, een indirecte bandkloof van Γ naar de lijn Δ, en de absorptie van licht daarboven.

Smaragd (Cr³⁺ in beryl)

Hetzelfde Cr³⁺ als in robijn, op de aluminiumpositie van beryl. Het veld van de zuurstofatomen is hier zwakker: beide banden schuiven naar lagere energieën, het rood wordt geabsorbeerd en het groen wordt doorgelaten.

Steenzout (NaCl)

Twee speciale posities van Fm-3m, 4a en 4b, elk met volledige kubische plaatssymmetrie: vier formule-eenheden per cel, elk ion octaëdrisch omringd door het andere.

Steenzout met F-centra

Steenzout dat aan röntgenstraling is blootgesteld of in natriumdamp is verhit: elektronen vullen enkele chloridevacatures. Elk zo'n F-centrum absorbeert blauw licht rond 465 nm (wet van Mollwo en Ivey), en het kristal kleurt geelbruin.

α-ijzer (Fe)

Kubisch ruimtelijk gecentreerd: één atoom op 2a, acht buren op a√3/2 en nog zes net daarbuiten, op a.

α-kwarts (SiO₂)

Een chirale structuur op 3₂-schroefassen (P3_221). Silicium zit op de tweetallige assen (3a), zuurstof op de algemene positie (6c): drie formule-eenheden per cel, elk silicium in een zuurstoftetraëder (twee op 1,604 Å, twee op 1,613 Å).

Betegelingen

De letter F onder p4mm

Een F heeft zelf geen symmetrie: elk van zijn acht kopieën per cel toont de operatie die hem maakte, vier gedraaid door de viertallige punten, vier gespiegeld. Kies de groep p4 en de gespiegelde verdwijnen.

Rozet (p6m)

Eén tekening uit de vrije hand, herhaald door p6m, de zeshoekige caleidoscoop: zes spiegels door elk centrum. Kies een andere groep en dezelfde tekening wordt een rozet van kwartslagen (p4) of een vierkante caleidoscoop (p4mm).

Vierkante windmolenbetegeling (p4gm)

Een motief op de algemene positie van p4gm herhaalt zich acht keer per cel; één op een snijpunt van spiegels (2b) maar twee keer. De glijspiegellijnen tussen de spiegels geven de windmolen.

Quasikristallen

Girih op Penrose

Perzisch vlechtwerk op de ruiten van Penrose: tienpuntige sterren en tienhoeken, zoals in het heiligdom Darb-i Imam in Isfahan (1453). Verander de kleuren van de tegels, de hoek van de lijnen, of teken je eigen tegel.

Penrose-ruiten

Vijf scharen evenwijdige lijnen, één ruit per kruising: dikke en dunne ruiten in de gulden snede, die zich nooit herhalen, en een diffractiepatroon met scherpe pieken met tientallige symmetrie — onmogelijk voor een periodiek kristal.

Penrose-ruiten door inflatie

Begin met een wiel van tien driehoeken en deel elke driehoek, generatie na generatie, in kleinere, verkleind met de gulden snede: dezelfde betegeling, gegroeid vanuit haar midden.

Vierkanten en ruiten van Ammann-Beenker

Vier roosters onder 45°: vierkanten en ruiten van 45°, in de verhouding 1 : √2, met achttallige symmetrie. Het venster in de loodrechte ruimte is een regelmatige achthoek.

Zellige op Ammann-Beenker

Achtpuntige sterren van Marokkaanse zellige, getekend door hetzelfde vlechtwerk op de vierkanten en ruiten van de Ammann-Beenker-betegeling: lijnen die nooit breken, een patroon dat zich nooit herhaalt.

Zichtbare punten van het vierkante rooster

De punten van ℤ² die een waarnemer in de oorsprong kan zien: die waarvan de coördinaten geen gemeenschappelijke factor hebben. Zo'n 61 % van het rooster (6/π²), nooit periodiek, met gaten van elke grootte — en toch een diffractiepatroon van scherpe Bragg-pieken, in elk rationaal punt met een kwadraatvrije noemer.

Rozetten (mandala's)

Mandala (D₁₃)

Dertien draaiingen en dertien spiegels, een orde die geen kristal kan hebben. Uit de hand getekend, lijn na lijn, in de gearceerde sector: elke lijn komt zesentwintig keer terug.

Mandala (D₈)

Acht draaiingen en acht spiegels: teken in de grijze sector, een achtste van een halve slag, en de figuur vult zichzelf aan. Een motief op een spiegel heeft acht kopieën, een motief tussen twee spiegels zestien.

Roosvenster (D₁₂)

Twaalf draaiingen en twaalf spiegels, zoals in het roosvenster van een gotische kathedraal; met ‘Twee kleuren’ krijgen de spiegelbeelden de tweede kleur en wisselen de sectoren elkaar af.

Vijftallige bloem (C₅)

Vijf draaiingen en geen spiegel: de armen draaien allemaal dezelfde kant op, als een windmolentje. Vijftallige symmetrie is toegestaan voor een figuur, nooit voor een periodieke betegeling — de kristallografische beperking in één oogopslag.