Przewodnik — Projektowanie
Ten przewodnik jest napisany dla tych, którzy rysują: wzory, tkaniny, tapety, płytki, mozaiki, mandale. Nie ma w nim matematyki. Każdy rozdział najpierw wyjaśnia pomysł słowami i obrazami, a potem pokazuje, jak wprowadzić go w życie w Laue.
Na początek
W Laue
Menu Nowy, w lewym górnym rogu, tworzy parkietaż (wzór pokrywający powierzchnię) albo kwazikryształ (mozaiki perskie); w parkietażu przełącznik Parkietaż | Fryz | Mandala przechodzi do bordiur i mandali. Najprościej zacząć od otwarcia przykładu: przycisk Przykłady pokazuje listę tytułów, kliknięcie wyświetla opis, a Otwórz otwiera go jako kopię. Niczego nie można zepsuć, a każdy ruch cofa się strzałką wstecz.
W ustawieniach Zastosowanie Projektowanie nazywa reguły powtarzania słowami („Ćwierćobroty i lustra”), a nie symbolami, i pokazuje sam wzór. Dwa pozostałe zastosowania, Nauczanie i Nauka, mają własne, bardziej techniczne przewodniki: prowadzi do nich przełącznik na górze tej strony.

Motyw, który się powtarza
Pomysł
Spójrz na tapetę, zadrukowaną tkaninę albo posadzkę z płytek: ten sam rysunek wraca raz za razem, w dwóch kierunkach. Ale nie zawsze wraca w ten sam sposób. Czasem jest po prostu skopiowany trochę dalej, jak pieczątka. Czasem jest odwrócony, jak w lustrze. Czasem za każdym razem obraca się o ćwierć obrotu, jak skrzydła wiatraka. Te ruchy (kopiowanie, odbijanie, obracanie) i ich połączenia tworzą regułę powtarzania wzoru.
Dwie rzeczy zaskakują, gdy się je odkrywa:
- istnieje tylko siedemnaście reguł, by pokryć ścianę bez dziur i bez nakładania się. Ani jednej więcej: udowodniono to w XIX wieku, a rzemieślnicy z Alhambry znali niemal wszystkie;
- obracać można tylko o pół, jedną trzecią, ćwierć albo jedną szóstą obrotu. Motyw obracany o jedną piątą obrotu nigdy nie pasuje do sąsiadów: dlatego żadna zwykła posadzka nie jest zrobiona z pięciokątów.
Ponieważ całą pracę wykonuje reguła, wystarczy narysować mały kawałek wzoru: reguła kopiuje go, obraca i odbija, aż wypełni całą powierzchnię. Laue zaznacza ten mały kawałek na szaro; wszystko, co w nim narysujesz, powtarza się wszędzie.
W Laue: krok po kroku
- Wybierz regułę w menu Grupa płaska. Na początek: „Ćwierćobroty i lustra” daje kwadratowy kalejdoskop, „Szóste części obrotu i lustra” sześciokątny kalejdoskop, a „Ćwierćobroty” wiatraczek.
- Rysuj w szarym obszarze narzędziem Rysuj, odręcznie, w wybranym kolorze. Kreska od razu pojawia się wszędzie.
- Umieszczaj motywy narzędziem Motyw: kształt (koło, gwiazda, romb, sześciokąt…), literę, emoji albo własny obrazek. Panel Wygląd ustala jego rozmiar, obrót i kolor. Gdy zbliżysz motyw do środka obrotu albo do linii lustra, przyciąga się do niego, a jego kopie łączą się w rozetę.
- Poprawiaj: Zaznacz przesuwa kreskę lub motyw razem ze wszystkimi kopiami; Gumka wymazuje to, czego dotkniesz.
- Obejrzyj wynik: Tylko wzór ukrywa siatkę i znaczniki. Zostaje tylko twój wzór. W sekcji Zakres opcja Cała płaszczyzna wypełnia widok; Fragment pokazuje tylko blok płytek, na przykład 3 × 2, wykadrowany pośrodku, jak próbka tkaniny albo panel z płytek, a wyeksportowany obraz zachowuje ten kadr.
Najpiękniejsza sztuczka: zmienić regułę, niczego nie rysując od nowa. Ta sama kreska staje się wiatraczkiem, kalejdoskopem albo rozsianym wzorem.




Siedemnaście reguł w słowach
Pomysł
Oto siedemnaście reguł, z nazwą, którą nadaje im Laue w trybie Projektowanie, i przykładem, który mijamy na co dzień. W nawiasie symbol używany przez specjalistów, który Laue wyświetla obok nazwy.
| Reguła | Co widać |
|---|---|
| Tylko przesunięcia (p1) | Motyw skopiowany bez zmian, zawsze w tę samą stronę: rozsiane kwiatki na tkaninie. |
| Półobroty (p2) | Motyw i jego kopia odwrócona do góry nogami, jak figury na karcie do gry. |
| Równoległe lustra (pm) | Pasy, w których motyw odbija się z jednego pasa w drugi. |
| Równoległe poślizgi (pg) | Rzędy, w których motyw odbija się, przesuwając się o pół kroku, jak ślady stóp. |
| Lustra, a między nimi poślizgi (cm) | Symetryczne motywy ułożone naprzemiennie, w szachownicę. |
| Lustra pod kątem prostym (pmm) | Siatka motywów symetrycznych w obu kierunkach, jak szkocka krata. |
| Lustra w jednym kierunku, poślizgi w drugim (pmg) | Motywy symetryczne lewo-prawo, z rzędu na rząd odwracane do góry nogami. |
| Poślizgi pod kątem prostym (pgg) | Parkiet w jodełkę węgierską, cegły ułożone w jodełkę. |
| Lustra pod kątem prostym, naprzemiennie (cmm) | Zwykły mur z cegieł. |
| Ćwierćobroty (p4) | Wiatraczki, które kręcą się w tę samą stronę. |
| Ćwierćobroty i lustra (p4mm) | Szachownica, kwadratowe płytki. |
| Ćwierćobroty i poślizgi (p4gm) | Plecionka: prostokąty przeplatane parami. |
| Trzecie części obrotu (p3) | Triskelesy, obracające się motywy o trzech ramionach. |
| Trzecie części obrotu, lustra przez każdy środek (p3m1) | Symetryczne trójkąty o naprzemiennych wierzchołkach. |
| Trzecie części obrotu, lustra przez niektóre środki (p31m) | Trójramienne gwiazdy, które się zazębiają. |
| Szóste części obrotu (p6) | Sześcioramienne rozety, które się obracają. |
| Szóste części obrotu i lustra (p6mm) | Plaster miodu, sześciokątne płytki. |
W Laue
Menu Grupa płaska podaje te nazwy w tej kolejności. Aby zobaczyć, co robi dana reguła, otwórz przykład z literą F: litera bez symetrii pokazuje każdy ruch, obracana przez obroty i odwracana przez lustra. Znaczniki narysowane na wzorze oznaczają lustra, poślizgi i środki obrotu; Elementy symetrii je ukrywa.

Dwa kolory
Pomysł
Na grafikach Eschera biała ryba staje się czarna, gdy się ją odwróci; na szachownicy każde pole ma inny kolor niż sąsiednie. Do reguły można dodać zmianę koloru: niektóre ruchy zachowują kolor, inne go zamieniają. Daje to czterdzieści sześć sposobów powtarzania motywu w dwóch kolorach.
W Laue
Sekcja Dwa kolory proponuje dwukolorowe warianty wybranej reguły i drugi kolor. Ruchy, które zamieniają kolory, są rysowane na czerwono. Każdy motyw i każda kreska zachowuje też własny kolor, a Kolor tła ustawia się osobno.

Bordiury i fryzy
Pomysł
Bordiura, lamówka czy ceramiczny fryz powtarzają się tylko w jednym kierunku. Można to zrobić tylko na siedem sposobów. Matematyk John Conway nadał im nazwy kroków: skok, krok, krok dostawny, korowód… Najbardziej znany to ślady stóp na śniegu: każdy krok jest odbiciem poprzedniego, przesuniętym o pół kroku.
W Laue
Na górze panelu przełącznik Parkietaż | Fryz | Mandala przechodzi do fryzów. Menu proponuje wtedy siedem sposobów, nazwanych słowami: „Przesunięcia wzdłuż pasa”, „Jedno lustro wzdłuż pasa”, „Lustra w poprzek pasa”, „Ślady stóp: poślizg wzdłuż pasa”, „Półobroty w pasie”, „Lustra wzdłuż i w poprzek pasa”, „Lustra w poprzek i półobroty”. Wysokość pasa ustawia się w sekcji Pas. Rysuje się dokładnie tak samo jak w parkietażu.
Mandale i rozety
Pomysł
Mandala, rozeta katedry, kwiat: motyw obraca się wokół środka. Są tylko dwa rodzaje rozet. Jedne tylko się obracają, jak wiatraczek: wszystkie ramiona przechylają się w tę samą stronę. Inne mają też lustra, jak gwiazda: każde ramię jest symetryczne. Tutaj, inaczej niż w posadzkach, dozwolona jest każda liczba ramion: pięć, osiem, dwanaście, trzynaście…
W Laue
Przełącznik Parkietaż | Fryz | Mandala otwiera pracownię mandali. Ustawienie Krotność wybiera liczbę ramion (od 1 do 24), a przełącznik Lustra zmienia wiatraczek w gwiazdę. Rysuj w szarym wycinku: każda kreska zostaje skopiowana dookoła. Motyw położony na linii lustra albo w środku przyciąga się do niej. Powiększenie (albo zsunięcie palców na iPadzie) powiększa figurę, by rysować drobne szczegóły, a linie luster, pomocne do prowadzenia ręki, ukrywa się przyciskiem Elementy symetrii. Dwa kolory przeplata wycinki. Pod liniami ustawia się grubość kreski i jej styl: ciągła, kreskowana, kropkowana albo proszek. Proszek naśladuje kolorowy piasek tybetańskich mandali, sypany wzdłuż kreski; jego promień opadania mówi, jak daleko rozsypują się ziarna.



Jak odczytać regułę posadzki
Pomysł
Patrząc na starą posadzkę, tkaninę albo zellige, można szukać jej reguły: gdzie są środki obrotu? Lustra? Ile razy motyw obraca się wokół punktu? Gdy reguła jest znaleziona, można odtworzyć wzór, zmieniać go albo przedłużać.
Prosta metoda:
- poszukaj najmniejszego kawałka, który skopiowany bez zmian odtwarza cały rysunek;
- poszukaj punktów, wokół których rysunek się obraca, i o ile;
- poszukaj linii luster, a potem poślizgów: odbicia przesuniętego o pół kroku.
W Laue
Połóż zdjęcie pod wzorem w sekcji Obraz tła. Ustaw jego szerokość, obrót, położenie i krycie, aż siatka trafi na powtórzenie na zdjęciu. Potem próbuj kolejnych reguł: właściwa to ta, której znaczniki trafiają na środki i lustra wzoru. Ćwiczenia tutora „Rozpoznaj” wyrabiają oko.

Mozaiki perskie i marokańskie
Pomysł
Girih w meczetach Isfahanu i marokańskie zellige mają gwiazdy o pięciu, ośmiu, dziesięciu albo dwunastu ramionach. A przecież te liczby są zakazane dla posadzek, które się powtarzają. Rzemieślnicy znaleźli wyjście: rysunek uporządkowany, który nigdy się nie powtarza. Wszędzie rozpoznaje się te same gwiazdy i te same płytki, ale nigdy dwa razy w tym samym sąsiedztwie. Plecionki są rysowane na ukrytych płytkach: dziesięciokącie, rombie, muszce. W sanktuarium Darb-i Imam (1453) taki rysunek niemal dokładnie odwzorowuje parkietaż, który matematyk Roger Penrose odkryje na nowo pięć wieków później.
Taki rodzaj porządku istnieje też w materii, w niektórych stopach: nazywa się je kwazikryształami, stąd nazwa pracowni.
W Laue
Menu Wzór pracowni proponuje trzy parkietaże: Penrose’a, dziesięcioramienny, Ammanna-Beenkera, ośmioramienny, i dwunastokrotny, dwunastoramienny. W sekcji Płytki każdy rodzaj płytki ma swój kolor, a grubość krawędzi można regulować (zero je ukrywa). Menu Dekoracja kładzie linie, które przechodzą z płytki na płytkę:
- Plecionka (girih), z regulowanym kątem przecięcia;
- Łuki Penrose’a, które rysują długie krzywe przez cały parkietaż;
- Łuki między środkami krawędzi;
- Wstęgi, które przecinają parkietaż na wylot.




Projektowanie własnych płytek. Projektuj płytki… otwiera płytkę w dużym powiększeniu. Rysuj na niej linie, umieszczaj motywy: wszystko powtarza się na każdej płytce tego samego rodzaju, obrócone razem z nią. Kreska, która kończy się w jednym z zaznaczonych punktów krawędzi, przechodzi na sąsiednią płytkę, a plecionka sama się zamyka.
Druk, tkanina i tapeta
Pomysł
Drukarnia tkanin lub tapet nie chce obrazka: chce raportu, który łączy się bez widocznych szwów, tak że prawa krawędź dokładnie przedłuża lewą. W użyciu są trzy rodzaje łączenia:
- raport prosty, w którym moduły kładzie się obok siebie;
- przesunięcie o pół w pionie, w którym każda kolumna obniża się o pół modułu;
- przesunięcie o pół w poziomie (jak cegły), w którym każdy rząd przesuwa się o pół modułu.
Dla ostrości licz 300 punktów na cal przy zwykłym druku, a więcej przy delikatnej tkaninie. Plik wektorowy (PDF, SVG) jest ostry w każdym rozmiarze.
W Laue
Druk lub tkanina… eksportuje sam wzór w rzeczywistym rozmiarze: rozmiar modułu ustawia się w centymetrach. Potem wybierasz:
- format: wektorowy PDF lub SVG, PNG lub TIFF w 150, 300 lub 600 dpi, w razie potrzeby z przezroczystym tłem;
- rozmiar: strona (od A4 do A2), dowolny rozmiar albo raport bez szwów (prosty, przesunięty o pół w pionie lub w poziomie), gdy wzór na to pozwala;
- dla drukarni: 3 mm spadu i znaczniki cięcia;
- dla sitodruku: osobna klisza dla każdego koloru.
Dla grafików są też inne eksporty. SVG może mieć jedną warstwę na kolor, dla Inkscape’a, Illustratora czy Affinity. DXF, w milimetrach, służy do cięcia laserowego, plotera i CNC. Paletę wzoru eksportuje się dla Adobe (ASE), dla GIMP-a i Inkscape’a (GPL) albo dla Procreate. Mandalę drukuje się według jej średnicy w centymetrach, w PDF, SVG, PNG, TIFF lub DXF.

Kryształy dla przyjemności oczu
Pomysł
Kryształ to parkietaż w trzech wymiarach: atomy ułożone we wzór, który powtarza się w przestrzeni. Sól kuchenna to trójwymiarowa szachownica z sodu i chloru. Diament to sieć atomów węgla, z których każdy jest związany z czterema sąsiadami. Rządzą nimi te same zasady powtarzania, często w bardzo pięknych formach.
W Laue
W Laue (a nie w Laue Plan) otwórz kryształ z przykładów: kwarc, diament, sól, grafit… Przeciągnij, by go obrócić, zsuń palce, by powiększyć. Wypełnij widok przedłuża go aż do krawędzi, jak kryształ bez końca. Eksportuj obraz zapisuje widok jako PNG lub PDF, a Prezentuj pokazuje go w dużym formacie. Jeśli chcesz pójść dalej, przewodnik Nauczanie wyjaśnia, co pokazuje pracownia.
Kryształ może też stać się przedmiotem, który postawisz na półce. Druk 3D… zapisuje go dla drukarki 3D: wybierasz rozmiar w milimetrach i liczbę komórek. W formacie 3MF każdy pierwiastek zachowuje swój kolor, co przydaje się przy drukarce z kilkoma filamentami. Wiązania, które prowadziłyby w pustkę, nie są drukowane; podpory dla wystających części dodaje się w programie do druku.

Ćwiczenia
W Laue
Półka Ćwiczenia (Tutor) w bibliotece proponuje w dziale „Pierwsze kroki” cztery krótkie ćwiczenia, by nauczyć się narzędzia: położyć motyw i zobaczyć, jak reguła go powtarza, przyczepić motyw do przecięcia luster, policzyć ramiona mandali, odkryć, o ile obraca się posadzka. Panel podaje polecenie, sprawdza twoją odpowiedź i proponuje wskazówki, po jednej. Przełącznik na górze półki pokazuje też ćwiczenia dla nauczycieli i naukowców.